Zəngəzurun ermənilərə verilməsində Nərimanovun rolu - ARAŞDIRMA

Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra cəmiyyət tərəfindən birmənalı qəbul edilməyən şəxsiyyətlərdən biri də yazıçı, həkim, dövlət xadimi Nəriman Nərimanovdur.

N.Nərimanov 9 uşağın sonbeşiyi idi. Onun atası Kərbəlayi Nəcəf xırda ticarətlə məşğul olardı. Ailənin yükünü əsasən Nəriman və böyük qardaşı Salman çəkib. Nərimanov öz məktublarında yazırdı: “Mən iyirmi yaşımdan qardaş və bacılarımın ailəsinə baxaraq, 30 ildə 11 adam tərbiyə etdim. Hamını yerbəyer edəndən sonra yenə də təhsil almağa başladım”.

1917-ci ildə Bakıda Qafqaz müsəlmanlarının qurultayı keçirilir. Qurultayda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Nəriman Nərimanov, Məşədi Əzizbəyov, Həmid Sultanov məruzələrlə çıxış edirlər. Çıxışlar zamanı Nərimanov və Rəsulzadə arasında fikir ayrılığı yaranır.

Əvvəllər “Hümmət” təşkilatında birlikdə çiyin-çiyinə çalışmış Nərimanov və Rəsulzadənin, fərqli siyasi görüşlər səbəbindən yolları ayrılır. Doktor Nərimanov Cümhuriyyət rəhbərlərini Rusiya inqilabını anlamamaqda ittiham edirdi.

Nərimanovla Cümhuriyyətçilər arasında olan ziddiyyətlərin ən böyük səbəbi 1918-ci ildə baş vermiş Mart qırğınlarıdır. Mart soyqırımı dönəmində Nərimanovun əqidə yoldaşları S.Şaumyan, P.Çaparidze ilə eyni ideya daşıyıcısı olması, ona qarşı münasibəti kökündən sarsıdır. Mart soyqırımı zamanı Nərimanovun Şaumyana sərt məktubu “Hümmət” qəzetində nəşr olunur.

Mart hadisələri ona çox pis təsir edir, əsəb sarsıntısı keçirir, gəzə bilmir, həkimlər onu Həştərxana xəstəxanaya göndərirlər. Doktor Nərimanı evindən xərəkdə çıxarırlar.

Nərimanovun Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalmasında misilsiz xidməti olub. O, dəfələrlə Qarabağ mövzusunu son anda ermənilərin lehinə səs verən komisiyaların müzakirəsindən çıxara bilib.

Nəriman Nərimanov bu məsələ ilə bağlı Stalinə məktubunda yazırdı: “Dağlıq Qarabağ Mirzoyanın güclü təsiri altında Muxtar Vilayət elan edildi. Mənim vaxtımda bu mümkün olmamışdı”.

Lakin bütün bu səylərə baxmayaraq, tarixə “Nərimanov bəyannaməsi” adı ilə düşən sənəddə Zəngəzurla Naxçıvanın Ermənistana verilməsi öz əksini tapır.