Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi: Strasburq məhkəməsi

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (AİHM) Avropa Şurasının üzvü olan dövlətlərin Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası üzrə öhdəliklərinə riayət etməsini yoxlayan Strasburqdakı beynəlxalq məhkəmədir. Fiziki şəxslər, qeyri-hökumət təşkilatları və dövlətlər şikayət verə bilərlər. Azərbaycan Avropa Şurasının üzvü kimi Konvensiyanın tərəfdarıdır, AİHM qərarları isə hüquqi cəhətdən bağlayıcıdır.

Azərbaycanla bağlı statistika

Avropa İttifaqının 2025-ci il üzrə "Dünyada İnsan Hüquqları və Demokratiya" hesabatına görə, 2025-ci ildə AİHM Azərbaycanla bağlı 39 qərar çıxarıb və 38 işdə pozuntu müəyyən edib. Hesabat Azərbaycanın AİHM qərarlarını yerinə yetirməməsinin ölkənin Avropa Şurası Parlament Assambleyası ilə əlaqələrinə təsir göstərdiyini də qeyd edir. Azərbaycan rəsmiləri bu qiymətləndirmələri mütəmadi olaraq siyasi təzyiq kimi xarakterizə edir.

Azərbaycana qarşı verilən qərarların nümunələri

AİHM-in bir sıra qərarları insan hüquqları müdafiəçilərinin və media nümayəndələrinin şikayətləri ilə bağlıdır. Məsələn, hüquq müdafiəçisi İntiqam Əliyevin ölkədən çıxış qadağasına qarşı şikayəti üzrə məhkəmə yerdəyişmə azadlığı hüququnun pozulduğunu müəyyən edib. Altı müxalifətçinin kütləvi aksiya keçirmək hüququnun dəfələrlə rədd edilməsi ilə bağlı üç işdə AİHM azad toplaşmaq hüququnun pozulduğuna qərar verib, hər ərizəçiyə 4500 avro kompensasiya təyin edib. 2025-ci ilin iyununda məhkəmə bloklanmış dörd onlayn mediaya görə də qərar çıxarıb: bütün resursun blok edilməsinin ifadə azadlığı hüququnu pozduğunu müəyyən edib. Bu qərarlarla Azərbaycan hökumətinin ümumi cərimə məbləği 77 500 avro olub. Digər qərarlarda Konvensiyanın 3-cü maddəsi (işgəncənin qadağan edilməsi) üzrə pozuntular müəyyənləşib.

Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı işlər

2026-cı il iyunun 18-də AİHM "V.T. və digərləri Azərbaycana qarşı" işi üzrə erməni hərbçinin ailəsinin şikayətini təmin edib. Söhbət 2016-cı ilin aprelindəki dörd günlük döyüşlərdə işgəncəyə məruz qaldığı iddia edilən hərbçidən gedir. Azərbaycan hökuməti cavabında bildirib ki, hadisə Talış kəndinin işğal altında olduğu dövrdə baş verib, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri o zaman orada olmayıb və araşdırma aparmaq mümkün olmayıb. Hökumət ərizəçilərin heç vaxt Azərbaycan tərəfinə müraciət etmədiyini də vurğulayıb. İyunun 22-də Avropa Şurasının Bakı ofisinin rəhbəri Petr Zix bu məsələ ilə bağlı Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb.

Vardanyan işi

2026-cı ilin fevralında Bakı Hərbi Məhkəməsi qondarma Dağlıq Qarabağ qurumunun sabiq dövlət naziri Ruben Vardanyanı 20 il azadlıqdan məhrum edib. Erməni hüquq müdafiəçisi Siranuş Saakyan iyulun 19-da Vardanyanın adından AİHM-ə şikayət göndərib. O bildirib ki, hökmün surəti uzun müddət təqdim edilməyib və bu səbəbdən şikayəti əvvəl vermək mümkün olmayıb. Azərbaycan rəsmiləri Qarabağ rəhbərləri barəsində məhkəmə proseslərinin Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun keçirildiyini bildirirlər.

Müddət problemi

Azərbaycandan göndərilən şikayətlərin bir hissəsi vaxtında verilməməsi səbəbilə qəbuledilməz sayılır. AİHM-in qaydalarına görə, şikayətə son daxili məhkəmə qərarından sonra müəyyən müddətdə müraciət etmək lazımdır. Azadlıq Radiosunun vəkilə istinadən yazdığına görə, bəzən məhkəmə qərarlarının mətninin ərizəçiyə gec çatdırılması bu müddəti pozur.

Beynəlxalq kontekst

İnsan hüquqları müdafiəçiləri hazırda Azərbaycanda 328 siyasi məhbusun olduğunu iddia edir, Azərbaycan hökuməti isə siyasi məhbusların mövcudluğunu rədd edir.