Birinci Qarabağ müharibəsi — otuz illik işğalın başlanğıcı

Birinci Qarabağ müharibəsi — 1988-1994-cü illər arasında Ermənistan və Azərbaycan arasında baş vermiş silahlı münaqişədir. Bu müharibə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionu və ətraf yeddi rayonunun işğalı, on minlərlə insanın həlak olması və milyona yaxın azərbaycanlının məcburi köçkün düşməsi ilə nəticələnmişdir.

Münaqişənin kökləri

Münaqişənin əsasları sovet dövrünə gedib çıxır — Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Sovet Azərbaycanının tərkibində erməni əksəriyyətli əhaliyə malik region kimi mövcud idi. 1988-ci ildə perestroyka şəraitində erməni tərəfi regionun Ermənistana birləşdirilməsi tələbi ilə çıxış etmiş, bu tələb Sumqayıt hadisələri kimi qanlı toqquşmalara səbəb olmuşdur.

Vəhşilik və Xocalı faciəsi

SSRİ dağıldıqdan sonra münaqişə tammiqyaslı müharibəyə çevrilmişdir. 1992-ci ilin fevralında baş verən Xocalı faciəsi bu müharibənin ən qanlı və faciəvi hadisəsi olmuşdur — erməni silahlı formasiyaları tərəfindən Xocalı şəhərinin mühasirəyə alınması və mülki əhalinin qırğınla üzləşməsi bu gün də Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşındakı ən ağır travmalardan biri olaraq qalır.

İşğal və köçkünlük

Müharibə nəticəsində Dağlıq Qarabağ və ətrafındakı Laçın, Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan və Qubadlı rayonları işğal altına düşmüşdür. Bu, azərbaycanlı əhalinin kütləvi məcburi köçkün düşməsi ilə nəticələnmiş — ölkə tarixinin ən böyük humanitar faciələrindən birinə çevrilmişdir. Yüz minlərlə insan onilliklər boyu qaçqın və köçkün düşərgələrində yaşamağa məcbur olmuşdur.

Atəşkəs və uzun sükut

1994-cü ildə Bişkek protokolu ilə atəşkəs elan edilmişdir, lakin bu, real sülh sazişi deyildi — sadəcə silahlı toqquşmaların dayandırılması demək idi. Otuz ilə yaxın müddət ərzində münaqişə "dondurulmuş" statusda qalmış, Minsk qrupu çərçivəsindəki danışıqlar isə real nəticə vermədən davam etmişdir. Bu uzun sükut yalnız 2020-ci ilin payızında İkinci Qarabağ müharibəsi ilə pozulmuşdur.