Dərbənd — "Qapılar Qapısı" adlanan qədim keçid şəhəri

Dərbənd — Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasında, Xəzər dənizinin şimal-qərb sahilində, Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşən tarixi şəhər və limandır. Şəhər Dağıstanın Maxaçqaladan sonra ikinci ən mühüm şəhəri hesab olunur.

Qədim tarixi

Dərbəndin yaranması qədim dövrlərə gedib çıxır — ilk yaşayış məntəqəsinin Xəzər dənizi ilə Böyük Qafqaz dağlarının yamacları arasındakı qala olduğu ehtimal edilir. V-VI əsrlərdə Sasanilər bu yeri qala-şəhərə çevirmiş, 428-ci ildə Sasani şahı II Yezdicerdin qurduğu Arran sərhəd əyalətinin mərkəzi şəhəri olmuşdur. Ərəb mənbələrində şəhər farsca "qapalı qapı, keçid, sərhəd karakolu" mənasını daşıyan "Dərbənd" adı ilə, eləcə də ərəbcə "qapı, qapılar" mənasında "əl-Bab", "əl-Əbvab" adları ilə çəkilmişdir.

Strateji əhəmiyyəti

Dərbənd Avrasiya ilə Yaxın Şərq arasındakı yeganə keçid nöqtəsi olması səbəbindən çoxsaylı xalqlar tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Qafqazın mühüm keçid yollarından biri kimi qanlı müharibələrin, ixtilafların, düşüş və yüksəlişlərin səhnəsi olan şəhər əsrlər boyu Cənubi Dağıstanın yeganə şəhəri statusunu daşımış, erkən orta əsrlərdə Xəzər dənizi üzərində mühüm liman və min ildən artıq Cənub-şərqi Avropa yolu üzərindəki ən böyük tranzit ticarət mərkəzi olmuşdur.

UNESCO Dünya İrsi statusu

"Dərbəndin qalası, qədim şəhəri və qala tikililəri" UNESCO Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir — bu status şəhərin bəşəriyyət tarixindəki unikal əhəmiyyətinin beynəlxalq tanınmasıdır.

Tarixşünaslıq mübahisələri

Dərbəndin tarixi Azərbaycan tədqiqatçıları tərəfindən geniş öyrənilmişdir — akademik Yaqub Mahmudov Dərbəndi "tarixin qardaş xalqlara birlik əmanəti" kimi xarakterizə etmişdir. Eyni zamanda bəzi Azərbaycan alimləri 1990-cı illərdən Şimali Qafqaz və Dağıstanda Dərbəndin tarixini təhrif edən əsərlərin nəşr olunduğunu, bunun Azərbaycanın qədim torpaqlarını "mənimsəmək" niyyəti daşıdığını iddia edərək bu mövzuda akademik polemika aparmışlar — bu, region tarixşünaslığındakı davam edən mübahisəli sahələrdən biridir.

Etnik-mədəni tərkibi

Dərbənd və ətraf ərazilər tarixən əhəmiyyətli türk əhalisinə, o cümlədən terekeme türklərinə ev sahibliyi etmişdir. Bu, şəhəri Azərbaycan və Dağıstan xalqları arasındakı qardaşlıq-dostluq əlaqələrinin tarixi rəmzlərindən birinə çevirir.

Müasir Azərbaycan-Dağıstan əlaqələri

Dərbəndin tarixi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutu tərəfindən "Dərbənd şəhərinin tarixi: Azərbaycan və Dağıstan xalqlarının qardaşlıq və dostluq əlaqələrinin parlaq səhifəsi" kimi xüsusi nəşrlərdə araşdırılmışdır — bu, iki xalq arasındakı elmi-mədəni əməkdaşlığın davamlı formasını əks etdirir.