Əfqanıstan: Cənubi Asiyanın dağlıq ölkəsi

Əfqanıstan — Mərkəzi Asiyada, dənizə çıxışı olmayan, dağlıq relyefi ilə seçilən dövlətdir. Ölkə tarixi ərzində "imperiyaların qəbrgahı" ləqəbini qazanmışdır — Britaniya, Sovet İttifaqı və ABŞ kimi böyük gücləri onilliklər davam edən dağıdıcı müharibələrə cəlb edən, lakin heç birinə davamlı nəzarəti təmin etməyə imkan verməyən mürəkkəb ərazi.

Sovet işğalı və vətəndaş müharibəsi

1979-cu ildə Sovet İttifaqının Əfqanıstana hərbi müdaxiləsi on illik qanlı müharibəyə səbəb olmuşdur — mücahid dəstələri ABŞ və Pakistanın dəstəyi ilə sovet qoşunlarına qarşı müqavimət göstərmişlər. 1989-cu ildə sovet qoşunlarının çıxarılmasından sonra ölkə hərbi qruplaşmalar arasındakı qanlı vətəndaş müharibəsinə düçar olmuşdur ki, bu da 1990-cı illərin ortalarında Talibanın hakimiyyətə gəlişinə yol açmışdır.

ABŞ müharibəsi və uzun işğal

2001-ci il 11 sentyabr hücumlarından sonra ABŞ rəhbərliyi altında beynəlxalq koalisiya Talibanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq məqsədilə Əfqanıstana hərbi müdaxilə etmişdir. Sonrakı iyirmi il ərzində qərb qoşunları ölkədə qaldı, demokratik hökumət qurmağa çalışdı, lakin Taliban tədricən əraziyə nəzarəti yenidən bərpa etməyə başladı.

2021-ci il süqutu və Taliban hakimiyyəti

2021-ci ilin avqustunda ABŞ qoşunlarının qəfil çıxarılması Əşrəf Qəni hökumətinin sürətli süqutu ilə üst-üstə düşmüş, Taliban praktiki olaraq müqavimətsiz Kabili ələ keçirmişdir. Bu hadisə Qərb hərbi müdaxiləsinin uğursuzluğunun ən qabarıq nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilmişdir.

Müasir vəziyyət

Taliban rejimi altında Əfqanıstan beynəlxalq təcridə məruz qalmışdır — qadınların təhsil və işə çıxış hüquqlarının kəskin məhdudlaşdırılması beynəlxalq ictimaiyyətin ən ciddi tənqid mövzusuna çevrilmişdir. Ölkə humanitar böhran, quraqlıq və iqtisadi çökmə şəraitində yaşayır, beynəlxalq yardımın kəsilməsi milyonlarla əfqanı ağır maddi çətinliklərlə üz-üzə qoymuşdur. Regional dövlətlərlə — xüsusilə Pakistan və Tacikistanla — münasibətlər sərhəd təhlükəsizliyi və qaçqın axını məsələləri ətrafında gərgin olaraq qalır.