Qərb ölkələri: siyasi coğrafiyanın şərti bloku

"Qərb ölkələri" ifadəsi coğrafi deyil, siyasi-mədəni mənada işlədilir. Buraya adətən Qərbi Avropa dövlətləri, ABŞ və Kanada daxil edilir. Bəzi təsnifatlarda Avstraliya, Yeni Zelandiya və Yaponiya da onların sırasında sayılır. Anlayışın dəqiq sərhədləri yoxdur və mənbədən asılı olaraq dəyişir.

Tarixi kökləri

Termin ənənəvi olaraq Qədim Yunanıstan və Roma irsinə, xristianlığın Avropada yayılmasına, Maarifçilik dövrünün ideyalarına əsaslanan mədəni ənənəni ifadə etmək üçün işlədilir. Bu ənənənin əsas elementləri kimi hüququn aliliyi, fərdi hüquqlar, parlament idarəçiliyi və bazar iqtisadiyyatı göstərilir. Tənqidçilər bu yanaşmanı Avropa mərkəzliliyinin ifadəsi sayır və qeyd edirlər ki, həmin dəyərlərin heç biri yalnız bir regiona məxsus deyil.

Soyuq müharibə və institusional əsaslar

İkinci Dünya müharibəsindən sonra "Qərb" anlayışı siyasi bloku ifadə etməyə başladı. 1949-cu ildə ABŞ, Kanada və Qərbi Avropa ölkələrinin yaratdığı NATO Soyuq müharibə dövründə Sovet blokuna qarşı hərbi ittifaqın əsası oldu. İqtisadi sahədə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD), Avropa İttifaqının sələfi olan Avropa birlikləri, Bretton-Vuds institutları Qərbin ortaq iqtisadi sisteminin əsasını qoydu. 1989-1991-ci illərdən sonra Şərqi Avropanın bir çox dövləti NATO-ya və Aİ-yə üzv oldu, bu isə "Qərb"in anlayış kimi genişlənməsinə səbəb oldu.

Əsas qruplaşmalar

Bu gün "Qərb" adı altında adətən təsnif edilən qurumlar sırasında NATO, Avropa İttifaqı, G7 (ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, İtaliya, Kanada və Yaponiya) və OECD var. Bu qruplaşmaların üzvlüyü üst-üstə düşmür. Məsələn, Yaponiya G7-nin üzvüdür, NATO-nun deyil, Türkiyə isə NATO üzvü olsa da, Avropa İttifaqının üzvü deyil və bəzən "Qərb" hesab edilmir.

Alternativ terminlər

Beynəlxalq münasibətlər ədəbiyyatında "Qərb" əvəzinə bəzən "Qlobal Şimal" ifadəsi işlədilir. Bu termin ölkələri coğrafi deyil, iqtisadi inkişaf səviyyəsinə görə qruplaşdırır və "Qlobal Cənub" anlayışı ilə qarşılaşdırılır. Rusiya və Çinin rəsmi diskursunda isə "kollektiv Qərb" ifadəsi tez-tez işlədilir.

Mübahisəli məsələlər

Anlayışın bir sıra aspektləri müzakirə mövzusudur: Latın Amerikası ölkələrinin "Qərb"ə aidiyyəti, Şərqi Avropanın statusu, Qərb ölkələri arasında siyasi fərqlər (ABŞ və Avropa modelləri) və müstəmləkə irsinin Qərbin dünyadakı imicinə təsiri.