TRIPP: regional sülh və nəqliyyat dəhlizi təşəbbüsü

TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity — Beynəlxalq Sülh və Firavanlıq üçün Tramp Marşrutu) — 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Prezident İlham Əliyev, Baş nazir Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə imzalanan sülh çərçivəsinin əsas komponenti olan nəqliyyat dəhlizidir. Əvvəllər Zəngəzur dəhlizi adlanan bu marşrut Ermənistanın Sünik vilayəti ərazisindən keçərək Azərbaycanı onun Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirir və qırx üç kilometr uzunluğundadır.

Sazişin mahiyyəti

Saziş dəhlizin idarəetməsini doxsan doqquz illik icarə müqaviləsi əsasında ABŞ-a məxsus özəl konsorsiuma verir — bu konsorsium marşrutun tikintisi və idarə edilməsi ilə məşğul olacaq. Layihə Türkiyəni qərbdə Xəzər dənizinə şərqdə birləşdirməyi, ənənəvi Gürcüstan üzərindən keçən marşrutdan daha qısa yol təklif etməyi hədəfləyir. Eyni sammit çərçivəsində Ermənistan və Azərbaycanın xarici işlər nazirləri Sülhün Bərqərar Olunması və Dövlətlərarası Münasibətlər haqqında Sazişin layihəsini paraflaşdırmışlar.

Tarixi arxa plan

1923-cü ildə sovet dövründə bu bölgənin Ermənistana verilməsi Azərbaycanı öz ərazisinin bir hissəsi ilə quru əlaqədən məhrum etmişdir. 2020-ci il müharibəsindən sonra imzalanan atəşkəs sazişinin doqquzuncu maddəsi regiondakı bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin blokdan çıxarılmasını nəzərdə tuturdu — TRIPP bu öhdəliyin praktiki icrası kimi təqdim olunur.

İqtisadi qiymətləndirmə

Layihənin növbəti beş-on il ərzində üç-beş milyard dollar dəyərində olacağı, illik logistika qənaətinin isə təxminən iyirmi-otuz milyard dollara çatacağı proqnozlaşdırılır. Bu, layihəni regionun ən böyük infrastruktur investisiyalarından birinə çevirir.

Regional geosiyasi reaksiyalar

İran layihəni açıq şəkildə rədd etmiş, ABŞ şirkətlərinin regionda mövcudluğunun "narahatedici" olacağını bildirmişdir — İran prezidenti Məsud Pezeşkian bu mövzuda danışıqlar üçün Ermənistana səfər etmişdir. Rusiya "dəhliz" terminologiyasını əvvəlcə yumşaltmağa çalışsa da, sonradan planı dəstəklədiyini bildirmişdir. Analitiklər TRIPP-in mövcudluğunun Rusiya və İranı Cənubi Qafqaz məsələlərində daha da yaxınlaşdıracağını proqnozlaşdırırlar.

2026-cı il icra çərçivəsi

2026-cı il yanvarın 14-də Ermənistan xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio TRIPP İcra Çərçivəsini birgə elan etmişlər — bu, öhdəliklərin praktiki icrasından əvvəlki son mərhələ olmuşdur. Sənəddə suverenlik, ərazi bütövlüyü və qarşılıqlılıq prinsiplərinin layihənin uğuru üçün əhəmiyyəti vurğulanmış, TRIPP-in son məqsədinin Ermənistan və Azərbaycanın təhlükəsizliyini gücləndirmək və Mərkəzi Asiya ilə Xəzəri Avropaya bağlayan yeni tranzit imkanları yaratmaq olduğu bildirilmişdir.