Ağdərə: Qarabağın şimalındakı şəhər

Ağdərə — Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan, keçmiş Mardakert adı ilə tanınmış rayonun bərpa edilmiş inzibati mərkəzidir. Rayon 1930-cu il avqustun 8-də təşkil edilmiş, inzibati mərkəzi Ağdərə şəhəri olmuşdur.

İşğal dövrü

Erməni işğalına qədər Ağdərənin on dörd kəndində on dörd mindən artıq azərbaycanlı yaşamışdır. Rayon Qarabağ müharibəsinin başlanğıcında erməni silahlı qüvvələrinin nəzarəti altına keçmiş, 1992-ci ildə Azərbaycan ordusunun hücumu nəticəsində əraziyə əhəmiyyətli hissəsi azad edilmişdir. Lakin 1993-cü il iyunun 4-də baş verən Gəncə qiyamı zamanı Qarabağ cəbhəsindəki ordu bölmələrinin mövqelərini tərk edərək Bakıya doğru hücuma qoşulmasından istifadə edən erməni ordusu 1993-cü il iyulun 7-də Ağdərə şəhərini yenidən işğal etmişdir.

Haqsız ləğvetmə

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1992-ci il oktyabrın 13-də qəbul etdiyi qərara əsasən Ağdərə rayonu ləğv edilmiş, ərazisi Tərtər, Ağdam və Kəlbəcər rayonları arasında bölünmüşdür — bu qərar hüquqi və siyasi baxımdan əsassız hesab olunur və dövrün hakimiyyətindəki qanunsuzluq və özbaşınalığın nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Rayonun sakinləri sonradan Heydər Əliyevə dəfələrlə müraciət edərək bərpasını tələb etmişlər.

Azad edilməsi

2020-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanata əsasən Ağdərə əvvəlcə rəsmi olaraq Rusiya sülhməramlılarının nəzarətinə verilmişdir. 2023-cü il sentyabr antiterror tədbirlərindən sonra rayon Azərbaycanın tam suveren nəzarətinə keçmişdir — 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Ağdərə şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltmışdır.

Rayonun yenidən yaradılması

2023-cü il dekabrın 5-də Azərbaycan Respublikasının "Ağdərə rayonunun yaradılması haqqında" Qanunu qəbul edilmişdir — bu, otuz ildən artıq gözlənilən tarixi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirilmişdir. Prezident İlham Əliyevin bu təşəbbüsü işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasının prioritet vəzifə kimi müəyyənləşdirilməsinin əsas addımlarından biri olmuşdur.

Ağdərə bu gün

Rayonun ərazisinə Suqovuşan (keçmiş Madagiz) və Talış kimi tarixi kəndlər daxil edilmişdir — 2023-cü il dekabrın 5-də bu yaşayış məntəqələri Ağdərə rayonunun tərkibinə qatılmışdır. Rayon hazırda "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində davam edən bərpa-quruculuq işlərinin əsas ünvanlarından biridir.