Araz çayı: Cənubi Qafqazın transsərhəd çayı

Araz çayı — Türkiyənin Bingöl dağlarından başlayaraq şərqə doğru axan, region tarixinin ən simvolik əhəmiyyətli su hövzələrindən biridir. Antik dövrdə "Araxes" adı ilə tanınan çay qədim yunan mənbələrində də qeyd olunmuşdur.

Coğrafi marşrutu

Araz çayı marşrutu boyunca Türkiyə-Ermənistan, Türkiyə-Azərbaycan (Naxçıvan Muxtar Respublikası), İran-Ermənistan və İran-Azərbaycan sərhədlərini müəyyənləşdirir — yalnız son mərhələdə tamamilə Azərbaycan ərazisinə daxil olur. Çay Sabirabad rayonunun Suqovuşan kəndi ərazisində Kür çayı ilə birləşərək Xəzər dənizinə tökülür. Orta illik axım sürəti təqribən 200-300 kubmetr/saniyədir.

Türkmənçay müqaviləsi və ölkənin bölünməsi

XIX əsrin əvvəllərində İran Çar Rusiyasındakı daxili qarışıqlıqdan istifadə edərək hücuma keçmiş, Rusiya bu hücumu dəf edərək 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçay müqaviləsini imzalamışdır. Bu müqaviləyə əsasən İran Naxçıvan və İrəvanı Rusiyaya buraxmış, nəticədə Araz çayı Azərbaycan torpaqlarını iki yerə bölmüşdür. Bu tarixi hadisə xalq arasında zorla ayrılan bir qəlbə, bir cana bənzədilmişdir.

"Xan Araz" simvolizmi

Araz çayı Azərbaycan mədəniyyətində "Xan Araz" adı ilə də tanınır və ayrılıq, nisgil rəmzinə çevrilmişdir — çayın hər iki sahilindəki azərbaycanlılar arasındakı ailəvi-mədəni bağların qırılması onilliklər boyu ədəbiyyat və musiqidə əks olunan dərin milli travma mövzusudur.

Tarixi-etnik mübahisələr

Araz çayının şimal və cənub hissələrinin "Azərbaycan" adlandırılması tarixi barədə alimlər arasında müxtəlif fikirlər mövcuddur — bəzi tədqiqatçılara görə bu ad Ərəb Xilafəti dövründən (hicri III-IV əsrlər) Arazdan şimaldakı əraziyə aid edilmişdir, digər qruplar isə fərqli xronologiya təklif edir. Bu elmi-tarixi məsələ zaman-zaman siyasi mahiyyət qazanmışdır.

Ekoloji və iqtisadi əhəmiyyəti

Çay dağlıq bölgələrdən düzənliklərə qədər müxtəlif coğrafi zonaları əhatə edərək suvarma və su ehtiyatları baxımından həm Azərbaycan, həm də qonşu ölkələr üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır — Xəzərin su balansına töhfəsi regionun ekoloji sabitliyinin əsas amillərindən biridir.