Cənubi Amerika - Anddan Amazonadək dünyanın dördüncü böyük qitəsi

Cənubi Amerika Qərb yarımkürəsində yerləşən, dünyanın dördüncü böyük qitəsidir. Qitəni şimal-qərbdən Karib dənizi, şimal-şərqdən, şərqdən və cənub-şərqdən Atlantik okeanı, qərbdən Sakit okean əhatə edir. Qitə Panama bərzəxi ilə Şimali Amerikaya birləşir, Drake boğazı ilə Antarktidadan ayrılır. Britannica-ya görə, sahəsi 17 824 370 kvadratkilometrdir (təxminən 6,88 milyon kvadrat mil).

Ölkələr və əhali

Qitədə 12 müstəqil dövlət var: Argentina, Boliviya, Braziliya, Çili, Kolumbiya, Ekvador, Qayana, Paraqvay, Peru, Surinam, Uruqvay və Venesuela. Ən böyük dövlət Braziliyadır, qitənin ərazisinin yarıdan çoxunu tutur, ən kiçik dövlət Surinamdır. Boliviya və Paraqvay dənizə çıxışı olmayan ölkələrdir. Əhalinin sayı bir mənbədə təxminən 432 milyon (dünya əhalisinin 5,6 faizi) göstərilib, Britannica isə 2008-ci il üçün 378,4 milyon qiymətləndirib. Etnik tərkibdə yerli hindu xalqları, XVI-XIX əsrlərdə qitəyə hakim olan ispanlar və portuqallar, qul kimi gətirilən afrikalılar və müstəqillikdən sonra köçən Avropa, Livan, Cənubi Asiya və Yapon mühacirləri yer alır.

Relyef

Qitə üç əsas coğrafi bölgəyə bölünür: qərbdəki Andlar, şimal və şərqdəki yüksəkliklər və onların arasındakı çökək hövzələr. Andlar qərb sahili boyu təxminən 8800 kilometr uzanır, Sakit okean Atəş Çevrəsində yerləşdiyi üçün seysmik fəallıq yüksəkdir və çoxlu vulkan var. Andların ən hündür nöqtəsi Akonkaqua (Argentina) bir mənbədə 6961 metr göstərilib. Şərqdə Amazon hövzəsi, Orinoko hövzəsi və Paraqvay-Parana (La-Plata) çökəkliyi yerləşir. Argentinanın şərqindəki Pampaslar məhsuldar torpaqları ilə Cənubi Amerikanın əsas kənd təsərrüfatı bölgələrindəndir.

Çaylar, göllər və şəlalələr

Amazon dünyanın ən böyük drenaj hövzəsinə malikdir (təxminən 7 milyon kvadratkilometr) və axın həcminə görə ən böyük çaydır. Orinoko Amazonun şimalında axır. Orinokonun qolu olan Çurun çayında dünyanın ən hündür şəlaləsi Anxel şəlaləsi (900 metrdən yüksək) yerləşir. Titikaka gölü (Boliviya və Peru) qitənin ən böyük gölü kimi göstərilir, Maracaibo gölü isə laqun xarakteri daşıyır. Qitədə böyük göllər azdır, çoxu Andlardakı dağ gölləridir.

Meşələr və iqlim

Qitənin təxminən yarısı meşə ilə örtülüdür, əsasən Amazon hövzəsinin tropik yağış meşələri. İqlim tropik, savanna, quraq və soyuq tiplərə bölünür. Fəsillər Avropadan və Şimali Amerikadan fərqli olaraq əks gedir. Quraq iqlim iki ayrı hissədədir.

Latın Amerikası ilə fərq

Cənubi Amerika coğrafi anlayışdır. "Latın Amerikası" isə Meksika, Mərkəzi Amerika və Karib hövzəsinin bəzi ölkələrini də əhatə edən mədəni-siyasi anlayışdır. Bu mövzular üzrə ayrıca mətnlərimiz var.