Livan Respublikası: Yaxın Şərqin çoxmədəniyyətli ölkəsi

Livan Respublikası — Aralıq dənizinin şərq sahilində, Suriya və İsrail arasında yerləşən kiçik, lakin dini və mədəni baxımdan misilsiz müxtəlifliyə malik dövlətdir. Ölkənin siyasi sistemi Yaxın Şərqin ən mürəkkəb konfessional güc bölgüsü modelinə əsaslanır — bu sistem həm ölkənin dözümlülüyünün, həm də xroniki qeyri-sabitliyinin əsas mənbəyidir.

Konfessional siyasi sistem

Livan siyasi sistemi 1943-cü ilin milli paktı əsasında qurulmuşdur — bu razılaşma dövlət vəzifələrini dini icmalar arasında bölüşdürür: prezident maronit xristian, baş nazir sünni müsəlman, parlament sədri isə şiə müsəlman olmalıdır. Bu sistem uzun müddət nisbi sabitliyi təmin etsə də, demoqrafik dəyişikliklərə uyğunlaşa bilməməsi ölkəni daimi siyasi böhrana sürükləmişdir.

Vətəndaş müharibəsi

1975-1990-cı illər arasında davam edən Livan vətəndaş müharibəsi ölkəni onilliklər boyu geri atmışdır. Müxtəlif dini-siyasi milislər, xarici müdaxilələr — Suriya və İsrail qoşunlarının iştirakı da daxil olmaqla — münaqişəni misilsiz mürəkkəbliyə çatdırmışdır. Taif sazişi müharibəyə son qoysa da, silahlı qruplaşmaların, xüsusilə Hizbullahın, güc mərkəzi kimi qalmasına imkan yaratmışdır.

Hizbullah və İsraillə qarşıdurma

Şiə hərəkatı Hizbullah İrandan güclü dəstək alaraq Livan siyasi və hərbi mənzərəsinin əsas elementinə çevrilmişdir — o, həm parlament partiyası, həm də ölkə ordusundan güclü hərbi qanad kimi mövcuddur. Hizbullahla İsrail arasındakı qarşıdurma dəfələrlə açıq müharibəyə çevrilmiş, son dövrdə Qəzza müharibəsi kontekstində yenidən kəskinləşmişdir.

İqtisadi kollaps və 2020-ci il partlayışı

2019-cu ildən başlayan iqtisadi böhran Livan lirəsini praktiki olaraq dəyərsizləşdirmiş, bank sistemini iflic etmişdir. 2020-ci ilin avqustundakı Beyrut liman partlayışı — dövlət institutlarının fərasətsizliyinin faciəvi nəticəsi — ölkənin institusional zəifliyini bütün dünyaya açıq şəkildə nümayiş etdirmişdir. Bu ikiqat böhran — siyasi paralizasiya və iqtisadi kollaps — Livanı Yaxın Şərqin ən kövrək dövlətlərindən birinə çevirmişdir, gələcək bərpa perspektivləri isə dərin konfessional ziddiyyətlərin həllindən asılı olaraq qalır.