Liviya — müharibə ilə sülh arasında sıxışıb qalan dövlət

Liviya — Şimali Afrikada, Aralıq dənizi sahilində yerləşən, geniş səhra ərazisinə və dünyada onuncu yeri tutan neft ehtiyatlarına malik dövlətdir. Yeddi milyona yaxın əhalisi olan ölkə 2011-ci ildən sonra postkolonial dövrün dövlət dağılmasının ən mürəkkəb nümunələrindən birinə çevrilmişdir.

Qəddafi və onun epoxası

Müəmmər Qəddafi 1969-cu ildəki hərbi çevrilişlə hakimiyyətə gəlmiş və qırx iki il ölkəni idarə etmişdir — müasir tarixin ən uzunmüddətli avtoritar rejimlərindən biri. Onun ideologiyası — ərəb millətçiliyi, islamizm və sosializmin qəribə qarışığı, "Yaşıl kitab"da izah olunmuşdur — dünya siyasi xəritəsində analoqu olmamışdır. Neft gəlirləri həm ölkə daxilindəki genişmiqyaslı sosial proqramları, həm də dünya boyu inqilabi hərəkatlara dəstəyi maliyyələşdirirdi, bu da Liviyanı daimi beynəlxalq gərginlik mənbəyinə çevirirdi.

İnqilab və dağılma

2011-ci ilin Ərəb Baharı fevral ayında Liviyaya da yayılmışdır. Qəddafiyə qarşı üsyan tezliklə vətəndaş müharibəsinə çevrilmiş, NATO qüvvələri müdaxilə etmişdir — BMT Təhlükəsizlik Şurasının sanksiyası olmadan Yuqoslaviyaya keçirilən havadan zərbələr münaqişənin nəticəsini müəyyənləşdirmişdir. 2011-ci ilin oktyabrında Qəddafi öldürülmüşdür. Lakin rejimin süqutu sabitliyi gətirmədi. Ölkə çoxsaylı silahlı qruplaşmalara, tayfa ittifaqlarına və regional güc mərkəzlərinə parçalanmışdır — bunlar vahid hakimiyyəti tanımırdı.

Parçalanma və xarici müdaxilə

Sonrakı illər ərzində Liviya iki hakimiyyət arasında ikiüzlü status şəraitində mövcud olmuşdur — BMT tərəfindən tanınan Tripolidəki hökumət Xəlifə Haftarın komandanlığı altındakı Liviya Milli Ordusuna qarşı, ölkənin şərqindəki qüvvələr. Türkiyə, BƏƏ, Misir, Rusiya və digər bir sıra dövlətlər münaqişənin müxtəlif tərəflərini dəstəkləyərək Liviyanı proksi müharibə meydanına çevirmişlər. Neft infrastrukturu dəfələrlə siyasi təzyiq aləti kimi istifadə edilmişdir — limanların və yataqların blokadası danışıqlarda leverec olaraq işlədilmişdir.

Liviya bu gün formal institutlara və real hakimiyyətsizliyə malik dövlət olaraq qalır — ərazi harada illərlə müzakirə edilən sülh nizamlanmasının praktiki tətbiqinə heç yaxınlaşmır.