Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi — Hindistanı Avropaya bağlayan magistral

Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi (INSTC) Hindistanı, İranı, Azərbaycanı, Rusiyanı, Mərkəzi Asiyanı və Avropanı gəmi, dəmir yolu və avtomobil yolu ilə birləşdirən 7200 kilometrlik çoxnövlü nəqliyyat şəbəkəsidir. Dəhliz Hind okeanını Fars körfəzi vasitəsilə Xəzər dənizinə, oradan isə şimala doğru Rusiyaya bağlayır.

Yaranma tarixi

Layihənin ideyası ilk dəfə 2000-ci ildə irəli sürülüb. Rusiya, Hindistan və İran 2000-ci il sentyabrın 12-də Sankt-Peterburqdakı Avro-Asiya Nəqliyyat Konfransında dəhlizin yaradılması haqqında hökumətlərarası saziş imzalayıblar. Azərbaycan 2005-ci il sentyabrın 20-də qəbul edilən qanunla bu sazişə qoşulub. Sonradan Belarus, Bolqarıstan, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Oman, Tacikistan, Türkiyə və Ukrayna da sənədi ratifikasiya edərək layihəyə qoşulublar.

Marşrutları

Çoxnövlü marşrut Hindistanın Mumbay şəhərindən başlayaraq İranın Bəndər-Abbas və Bəndər-Ənzəli limanlarına, oradan Xəzər dənizini keçərək Rusiyanın Həştərxan, Moskva və Sankt-Peterburq şəhərlərinə çatır. Azərbaycanın dəmir yolu şəbəkəsi yükün rus sərhədinə çatdırılmasında əsas rol oynayır. 2014-cü ildə iki sınaq marşrutu həyata keçirilib: Mumbaydan Bakıya Bəndər-Abbas vasitəsilə, digəri isə Mumbaydan Həştərxana Bəndər-Abbas, Tehran və Bəndər-Ənzəli vasitəsilə. Nəticələr göstərib ki, nəqliyyat xərcləri hər 15 tonluq yük üzrə 2500 dollar azalıb.

Astara-Rəşt dəmir yolu bağlantısı

Layihənin əsas çatışmayan həlqəsi Azərbaycanın Astara stansiyası ilə İranın Qəzvin şəhəri arasındakı dəmir yolu xəttidir. Azərbaycan Astara stansiyasından İranın Astara şəhərinə qədər dəmir yolu artıq tikilib. Növbəti mərhələ Astara-Rəşt arasındakı çatışmayan 167 kilometrlik xəttin tikintisidir. Tamamlandıqdan sonra Skandinaviya, Rusiya, Azərbaycan və İranın dəmir yolları vahid şəbəkədə birləşərək şimaldan Fars körfəzinə qədər fasiləsiz dəmir yolu marşrutu yaradacaq. Tam işlək olduqda dəhliz Mumbay-Moskva arasındakı səyahət müddətini qırxdan on dörd günə endirəcək.

2026-cı il — Putinin Bakı səfəri

2026-cı ilin mayında Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Bakıya iki günlük səfəri zamanı Rusiya və Azərbaycan INSTC-nin Azərbaycan marşrutunun gücləndirilməsi barədə razılığa gəliblər — bu, Rusiyanın Hindistanla ticarət həcmini artırmasına imkan verəcək. Birgə mətbuat konfransında Prezident İlham Əliyev layihənin dövlətlərarası münasibətlər üçün müstəsna əhəmiyyət daşıdığını bildirib: "Şimal-Cənub dəhlizinin həm dəmir yolu, həm də avtomobil seqmenti Azərbaycan ərazisində tam icra olunub və uğurla fəaliyyət göstərir".

Geosiyasi əhəmiyyəti

2022-ci il Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra dəhlizin əhəmiyyəti artıb: Rusiya kömür yükləri 2024-cü ildə INSTC vasitəsilə Hindistana çatdırılıb. Analitiklər dəhlizin indi həm Rusiyanın sanksiyalara davamlı ticarətinin, həm də Hindistanın Avrasiyaya çıxışının mərkəzi elementinə çevrildiyini qeyd edirlər.