907-ci düzəliş: ABŞ-ın Azərbaycana qarşı tətbiq etdiyi qadağa və onun tarixi

907-ci düzəliş (Section 907) ABŞ Konqresinin 1992-ci ildə qəbul etdiyi "Azadlığa Dəstək Aktı"nın (Freedom Support Act, Public Law 102-511) bir müddəasıdır. Düzəliş Azərbaycan hökumətinə birbaşa ABŞ yardımının müəyyən formalarını — prezident Konqresə Azərbaycanın Ermənistan və Dağlıq Qarabağa qarşı bütün blokada və digər hücum xarakterli güc tətbiqinə son qoymaq üçün "sübut edilə bilən addımlar" atdığını təsdiqləyənə qədər — qadağan edir.

Qəbul olunma kontekstı

Akt keçmiş Sovet respublikalarına iqtisadi-humanitar yardımı asanlaşdırmaq məqsədilə qəbul edilib, lakin Konqres Azərbaycanı bu yardımdan istisna edərək xüsusi olaraq məhdudlaşdırıb. Erməni mənbələrinə görə, bu addım Azərbaycanın Ermənistana qarşı dəmiryolu marşrutlarından birini kəsməsinə cavab olaraq erməni lobbisinin təşəbbüsü ilə Konqresə daxil edilib — o dövrdə Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi gedirdi və Ermənistan Azərbaycan ərazisinin təxminən 20 faizini (Dağlıq Qarabağ və yeddi ətraf rayon) işğal etmişdi. Azərbaycan tərəfi isə bunu ədalətsiz və təhrif edilmiş qanunvericilik hesab edir, çünki düzəliş yalnız Azərbaycana tətbiq olunur, digər keçmiş Sovet respublikaları bu məhdudiyyətdən azaddır.

İmtina (waiver) mexanizmi

1992-ci ildən bir müddət sonra Senat Prezidentə 907-ci maddədən imtina etmək səlahiyyəti verən düzəliş qəbul edib. O vaxtdan bəri hər bir ABŞ prezidenti (Bill Klinton, Corc Buş, Barak Obama, Donald Tramp, Co Bayden) bu imtinadan mütəmadi istifadə edib — adətən beynəlxalq terrorizmlə mübarizə, ABŞ silahlı qüvvələrinin əməliyyat hazırlığı və Azərbaycanın sərhəd təhlükəsizliyi əsaslandırmaları ilə. İmtina qərarında eyni zamanda bunun Ermənistan-Azərbaycan sülh danışıqlarına mane olmayacağı və Ermənistana qarşı hücum məqsədilə istifadə edilməyəcəyi şərti qeyd olunur.

Erməni tərəfinin mövqeyi

Ermənistan İttifaqı Amerikası (Armenian Assembly of America) kimi təşkilatlar Konqres üzvlərinin imzaladığı məktublarla administrasiyanı 907-ci maddəni imtina etməkdənsə, tam tətbiq etməyə çağırıb. Onların mövqeyinə görə, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağa qarşı blokadası davam etdiyi müddətcə heç bir təhlükəsizlik yardımı göndərilməməli, hərbi yardım dayandırılmalıdır.

Ləğvi istiqamətindəki səylər

Azərbaycan tərəfi onilliklər boyu 907-ci maddənin tam ləğvini tələb edib. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, "ABŞ Konqresinin 907-ci düzəlişi birdəfəlik ləğv edilməlidir". 2025-ci il dekabrın 9-da ABŞ Nümayəndələr Palatasına "Azadlığa Dəstək Aktı"na 907-ci düzəlişin ləğvini nəzərdə tutan qanun layihəsi təqdim edilib — bu, mövzu üzrə son illərin yeganə konkret qanunverici inkişafı olub, lakin qanun layihəsinin son taleyi mənbələrdə aydın göstərilmir.

Praktiki təsiri

907-ci maddənin formal mövcudluğu simvolik-siyasi əhəmiyyət daşısa da, analitiklər onun indi əməkdaşlıq layihələrinin həyata keçirilməsinə əngəl yaratmağa davam etdiyini, ABŞ-Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının tam gücləndirilməsinə mane olduğunu qeyd edirlər.