Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi: BMT-nin baş məhkəmə orqanı

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi (BƏM) — Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ali məhkəmə orqanı olub, Niderlandın Haaqa şəhərindəki Sülh Sarayında yerləşir. Məhkəmə dövlətlər arasındakı hüquqi mübahisələri həll edir və BMT-nin səlahiyyətli orqanları tərəfindən müraciət edilən hüquqi məsələlər üzrə məsləhət rəyi verir — bu, onu Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsindən (fərdi cinayət məsuliyyətinə baxan qurum) fərqləndirən əsas cəhətdir.

Cənubi Afrikanın soyqırım iddiası

2023-cü il dekabrın 29-da Cənubi Afrika BƏM-ə İsrailə qarşı iddia qaldıraraq ölkənin Qəzzadakı hərbi əməliyyatlarının 1948-ci il Soyqırımın Qarşısının Alınması və Cəzalandırılması haqqında Konvensiyanı pozduğunu iddia etmişdir. 2024-cü il yanvarın 26-da məhkəmə İsrailə soyqırım aktlarının qarşısını almaq üçün əlində olan bütün vasitələrdən istifadə etməyi, humanitar yardımın çatdırılmasını təmin etməyi əmr etmişdir — bu, tammiqyaslı atəşkəs tələb etməsə də, tərəflərin ilk formal hüquqi qarşılaşması olmuşdur.

Sonrakı təxirəsalınmaz tədbirlər

2024-cü il martın 28-də və mayın 24-də BƏM əlavə təxirəsalınmaz tədbirlər tələb etmişdir — mayın qərarında məhkəmə 13 səsə qarşı 2 səslə İsrailin Rəfah bölgəsindəki hərbi əməliyyatını, fələstinli qrupu qismən və ya tam məhv edə biləcək şəraiti dayandırmasını tələb etmişdir. Aİ-nin xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi bu qərarların bağlayıcı olduğunu, bütün Aİ üzv dövlətlərinin ona riayət etmək öhdəliyi daşıdığını vurğulamışdır.

2024-cü il iyul məsləhət rəyi

2024-cü ilin iyulunda BƏM İsrailin Qərb sahili və Şərqi Qüdsdəki mövcudluğunun qanunsuz olduğunu bildirən presedentsiz məsləhət rəyi vermişdir — bu rəy torpaqların müsadirəsi, İsrail məskunlaşmalarının qurulması və fələstinlilərin təbii ehtiyatlardan məhrum edilməsi kimi praktikaları beynəlxalq hüququn pozulması kimi xarakterizə etmişdir.

2025-ci il UNRWA qərarı

2025-ci il oktyabrın 22-də BƏM İsrailin Qəzzaya kifayət qədər humanitar yardım buraxmalı və BMT-nin fələstinli qaçqınlara yardım agentliyi UNRWA ilə əməkdaşlıq etməli olduğuna dair məsləhət rəyi vermişdir — İsrail yanvar ayından bəri UNRWA-nın Qəzzada fəaliyyətini qadağan etmişdir. Bu bağlayıcı olmayan qərarda məhkəmə İsrailin işğalçı güc kimi Qəzza əhalisinə qayğı göstərmək öhdəliyi daşıdığını bildirmişdir.

Tərəflərin fərqli mövqeləri

Ərəb və müsəlman dövlətləri, o cümlədən Səudiyyə Ərəbistanı, BƏM qərarlarını alqışlayaraq beynəlxalq ictimaiyyəti İsrailin beynəlxalq hüququ pozmasının qarşısını almaq üçün əlavə addımlar atmağa çağırmışlar. HƏMAS nümayəndələri məhkəmədən İsrailin hərbi əməliyyatlarına son qoyan qərar gözlədiklərini bildirmişlər. İsrail tərəfi isə çıxışlarında özünümüdafiə hüququnu və HƏMAS-ın hərbi infrastrukturunun mülki əraziyə inteqrasiyasını əsas gətirərək iddiaları rədd etmişdir.

Hüquqi statusun fərqi

BƏM-in qərarları formal olaraq bağlayıcıdır, lakin məhkəmənin icra mexanizmi yoxdur — bu, qərarların qüvvəyə minməsini beynəlxalq siyasi iradədən və BMT Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyətindən asılı edir, nəticədə bir çox qərar əməli tətbiqdə çətinliklərlə üzləşir.