İrəvan: Cənubi Qafqazın tarixi şəhəri

İrəvan (erməni dilində Yerevan) — Ermənistan Respublikasının paytaxtı və ən böyük şəhəridir. Şəhər Hrazdan çayı sahilində yerləşir, ölkənin inzibati, mədəni və sənaye mərkəzidir.

Qədim tarixi

Şəhərin ən qədim təsdiqlənmiş tarixi e.ə. VIII əsrə, Urartu çarı I Arqiştinin e.ə. 782-ci ildə qurduğu Erebuni qalasına gedib çıxır — bu tarix arxeoloji qazıntılarla təsdiqlənmişdir. Sonrakı əsrlərdə ərazi ardıcıl olaraq Sasanilər, Ərəb Xilafəti, Sacilər, Şəddadilər, Səlcuqlar, Elxanilər, Teymurilər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər, Əfşarlar və Qacarlar dövlətlərinin tərkibinə daxil olmuşdur.

Osmanlı-Səfəvi dövrü və İrəvan xanlığı

XVI-XVII əsrlərdə şəhər Osmanlı və Səfəvi imperiyaları arasında dəfələrlə əl dəyişdirmiş, 1604-cü ildən Səfəvi hakimiyyəti altına keçmişdir. XVIII əsrin ortalarından İrəvan xanlığının mərkəzi olmuşdur. Müxtəlif dövrlərdə şəhərin əhalisinin etnik-dini tərkibi haqqında ərəb, fars və digər mənbələrdə fərqli məlumatlar mövcuddur — bəzi qaynaqlara görə XIV-XX əsrlər arasında bölgədə müsəlman əhalinin əhəmiyyətli çəkisi olmuşdur, digər tədqiqatçılar isə ermənilərin bu ərazidəki tarixi varlığının fasiləsizliyini vurğulayırlar.

Rusiya İmperiyasına keçid

1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra İrəvan xanlığı Rusiya İmperiyasına birləşdirilmiş, şəhər "Erivan" adı ilə qubernya mərkəzinə çevrilmişdir. 1918-ci ildə Cənubi Qafqazda ilk müstəqil erməni dövləti yaradıldıqdan sonra İrəvan onun paytaxtı elan edilmişdir.

Demoqrafik dəyişikliklər

XX əsr ərzində regionun demoqrafik strukturu köklü dəyişikliklərə məruz qalmışdır — bu proses hər iki xalqın tarixşünaslığında fərqli şəkildə işıqlandırılır. İkinci Dünya müharibəsindən sonra İraq, Suriya və Livandan onminlərlə erməni repatriant olaraq şəhərə köçmüş, bu, əhalinin etnik tərkibini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmişdir. Hazırda şəhər əhalisinin əksəriyyətini ermənilər təşkil edir, kiçik rus və fars azlıqları da mövcuddur.

Müasir şəhər

İrəvanın rəsmi dili erməni dilidir, əhalinin əksəriyyəti Erməni Apostol Kilsəsinə mənsubdur. Şəhərdə yerləşən Müqəddəs Qriqori Kafedral Kilsəsi dünyada ermənilərin ən böyük kilsəsi hesab olunur. İrəvan Ermənistanın siyasi, iqtisadi və mədəni həyatının mərkəzi olaraq qalmaqdadır — ölkənin əsas dövlət qurumları, ali təhsil müəssisələri və beynəlxalq diplomatik missiyaları burada cəmləşmişdir.