Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı: hərbi-siyasi blok

Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) — 1992-ci ildə, Sovet İttifaqının dağılmasından dərhal sonra yaradılmış, Rusiyanın rəhbərlik etdiyi regional beynəlxalq təşkilatdır. Təşkilatın nizamnaməsinə görə məqsədi "sülhün möhkəmləndirilməsi, beynəlxalq və regional təhlükəsizlik-sabitlik, üzv dövlətlərin müstəqilliyinin, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin kollektiv əsasda qorunmasıdır".

Üzv tərkibi

Azərbaycan, Gürcüstan və Özbəkistan qısa müddət sonra təşkilatı tərk etmişlər — hazırda KTMT-nin altı üzvü mövcuddur: Ermənistan, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Rusiya və Tacikistan.

Ermənistanın "dondurulmuş" iştirakı

Baş nazir Nikol Paşinyan son illərdə KTMT-nin fəaliyyətini mütəmadi tənqid edərək ölkəsinin təşkilatdakı iştirakının de-fakto dondurulduğunu açıqlamışdır. Bu, təşkilatın 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsi və sonrakı sərhəd insidentləri zamanı Ermənistana kömək göstərməməsi ilə əlaqələndirilir — KTMT münaqişənin heç bir mərhələsində (2015-ci il yayı, 2016-cı il apreli daxil olmaqla) fəal müdaxilə etməmişdir.

2026-cı il genişlənmə açıqlaması

2026-cı il iyunun 24-də KTMT-nin Baş katibi İmanqali Tasmaqambetov təşkilatın funksionallığı və tərkibinin genişlənə biləcəyini bildirmişdir — o, hərbi-siyasi müttəfiqliyə tələbatın artdığını, bunun tarixi qanunauyğunluq olduğunu, KTMT-nin "çox əlverişli iştirak şərtləri" təklif etdiyini vurğulamışdır.

Azərbaycanın mövqeyi

Bu açıqlamadan sonra Azərbaycanın təşkilata üzvlüyü barədə fikirlər səslənsə də, Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiyaya qarşı mübarizə komitəsinin sədr müavini Hikmət Babaoğlu "Turan" agentliyinə açıqlamasında Azərbaycanın KTMT-yə üzvlüyü məsələsinin aktual olmadığını bildirmişdir — o, Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə birgə müstəqil yeni təhlükəsizlik mərkəzi yaratmağa qadir güc olduğunu, bunun sadəcə iqtisadi-siyasi deyil, hərbi güc mənbəyi kimi formalaşdığını vurğulamışdır.

Tarixi kontekst — müşahidəçi status müzakirələri

Keçmişdə Rusiya baş nazirinin müavini Yuri Borisov Azərbaycanın KTMT-də müşahidəçi statusu almasının mümkünlüyünü bildirmiş, lakin Ermənistan bu ehtimala qəti müxalifət göstərmişdir — Paşinyan hələ 2018-ci ildə Bakının "illər ərzində Ermənistan yaşayış məntəqələrinə atəş açan ölkə" olduğunu, buna görə heç vaxt onların əsas hərbi-siyasi təşkilatında iştirakına razı olmayacaqlarını bildirmişdir.

Struktur böhranları

Təşkilat tarixən daxili institusional gərginliklərlə də üzləşmişdir — 2018-ci ildə Ermənistan öz nümayəndəsi Yuri Xaçaturovu daxili siyasi araşdırma ("1 mart işi") səbəbindən Baş katiblik vəzifəsindən geri çağırmışdır. 2016-cı ilin dekabrında isə üzv dövlətlər yeni Baş katib namizədliyi ətrafında razılığa gələ bilməmişdir.