Orta Dəhliz — Çini və Mərkəzi Asiya dövlətlərini Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən nəqliyyat marşrutudur. Rəsmi olaraq Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu adlanan bu dəhliz 2022-ci ildən sonra Rusiya ərazisindən keçən ənənəvi marşrutlara alternativ kimi strateji əhəmiyyət qazanmışdır.
Tarixi və yaranma zəminləri
Alternativ trans-avrasiya marşrutu ideyası hələ 1990-2000-ci illərdə müzakirə edilirdi, lakin uzun müddət ikinci dərəcəli layihə olaraq qalırdı — Rusiya ərazisindən keçən şimal marşrutu texniki cəhətdən daha inkişaf etmiş, daha ucuz və sürətli idi. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun yaradılması haqqında razılaşmanı 2013-cü ildə Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstan imzalayaraq gələcək marşrutun institusional əsasını qoymuşdur.
2022-ci ildən sonrakı istiqamətlənmə
Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı təcavüzü və sonrakı qərb sanksiyaları Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsini kökündən dəyişdirmişdir. Rusiya ərazisindən keçən marşrutdan istifadə bir çox yükgöndərən üçün — həm reputasiya, həm də praktiki sanksiya riskləri baxımından — problemli hala gəlmişdir. Orta Dəhliz sürətlə perspektivli layihədən real tələb olunan alternativə çevrilmiş — onunla daşınan yüklərin həcmi qısa müddət ərzində bir neçə dəfə artmışdır.
İnfrastruktur və əsas qovşaqlar
Marşrut Qazaxıstanın Aktau limanından keçir, Xəzəri paromla keçərək Azərbaycanın Ələt limanına çatır, daha sonra Azərbaycan və Gürcüstanın dəmir yolu şəbəkəsindən istifadə edərək Qara dəniz limanlarına — Poti və Batumiyə — çıxır və ya Türkiyə ərazisindən davam edir. İştirakçı dövlətlər liman gücünün, dəmir yolu infrastrukturunun və Xəzər üzərindəki paromun genişləndirilməsinə fəal investisiya qoyaraq marşrutun buraxılış qabiliyyətini məhdudlaşdıran dar boğazları aradan qaldırmağa çalışırlar.
Perspektivlər və çağırışlar
Orta Dəhliz beynəlxalq maraq obyekti olaraq qalır — Avropa İttifaqı, Çin və ayrı-ayrı iştirakçı dövlətlər onun inkişafına qlobal tədarük zəncirlərinin diversifikasiyası elementi kimi vəsait yatırır. Eyni zamanda çoxsaylı tranzit dövlətlər arasında koordinasiya, gömrük prosedurlarındakı fərqlər və Xəzər üzərindəki paromun məhdud buraxılış qabiliyyəti marşrutun uzunmüddətli struktur çağırışları olaraq qalır və uzunmüddətli institusional və infrastruktur həllər tələb edir.