#Qərbi Zəngəzur
Qərbi Zəngəzur: dağ silsiləsinin qərb qolu
"Qərbi Zəngəzur" termini Azərbaycan siyasi və tarixi diskursunda Ermənistan Respublikasının cənubunda yerləşən, erməni dilində Syunik adlanan vilayətə verilən addır. Terminin özü tərəflər arasında mübahisəlidir. Azərbaycan rəsmi və akademik mənbələrində tarixi Zəngəzur qəzasının bir hissəsi kimi işlədilir, Ermənistan tərəfi isə vilayəti qədim erməni tarixi bölgəsi sayır və termini ərazi iddiası kimi qəbul edir. Beynəlxalq hüquqa görə Syunik Ermənistanın tanınmış ərazisidir.
Tarixi arxa plan
Bölgə Rusiya imperiyası dövründə Yelizavetpol quberniyasına daxil olan Zəngəzur qəzasının ərazisini əhatə edirdi. 1920-1921-ci illərdə Sovet hakimiyyəti dövründə qəzanın böyük hissəsi Ermənistan SSR-in tərkibinə verilib. Azərbaycan tərəfi bu qərarı tarixi ədalətsizlik kimi qiymətləndirir, Ermənistan tərəfi isə Syunikin çoxəsrlik erməni məskunluğuna və kilsə-mədəni irsinə istinad edir. Sovet dövründə Naxçıvanı Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirən dəmir yolu əlaqələri bu ərazidən keçirdi və 1990-cı illərin əvvəlində Qarabağ hərəkatı zamanı kəsildi.
Zəngəzur dəhlizi məsələsi
2020-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanata əsasən Ermənistan Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin təhlükəsizliyinə zəmanət verməli idi. Azərbaycan bu marşrutu "Zəngəzur dəhlizi" adlandırdı. 2021-ci ildə Prezident Əliyev Ermənistanın dəhlizə razılıq verdiyini iddia etdi. Ermənistan isə ekstraterritorial dəhlizi suverenliyinə təhdid saydı və bütün marşrutların eyni vaxtda açılmasını nəzərdə tutan "Sülh Yolayrıcı" təşəbbüsünü təklif etdi.
2025-ci il TRIPP çərçivəsi
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Prezident Tramp Əliyev və Paşinyanla görüş keçirib. Tərəflər Beynəlxalq Sülh və Tərəqqi üçün Tramp Marşrutu (TRIPP) layihəsi üzrə birgə bəyannamə imzalayıb, sülh sazişinin mətnini isə paraflayıb, lakin imzalamayıblar. Layihəyə görə ABŞ marşrutun Ermənistan hissəsində kommersiya əsaslarla inkişaf hüququ alır. Media mənbələrinə görə hüquq 99 il müddətinə verilir. Ermənistan hissəsinin uzunluğu təxminən 42 kilometr hesab edilir. Marşrutun Naxçıvana, oradan isə Türkiyəyə və Gürcüstana çıxışı nəzərdə tutulur, gələcəkdə Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ilə birləşəcək.
2026-cı il gedişatı
Mayın sonunda ABŞ dövlət katibi Marko Rubio və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan strateji tərəfdaşlıq xartiyasını imzalayıb və TRIPP üzrə çərçivə sazişini paraflayıblar. Ermənistanda iyun ayında parlament seçkiləri keçirilib.
Suverenlik məsələsi
Ermənistan tərəfi marşrutun ölkənin suverenliyi, yurisdiksiyası və ərazi bütövlüyü çərçivəsində fəaliyyət göstərməsini vurğulayır. Azərbaycan tərəfi isə əlaqənin maneəsiz olmasını ön plana çıxarır. Sülh sazişi mətnində tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıması prinsipi əks olunub.