Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi: zəlzələ müşahidələri

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi (RSXM) — ölkədə zəlzələlərin tədqiqatı və öyrənilməsi ilə məşğul olan yeganə dövlət təşkilatıdır. Mərkəzdə seysmoloji, geofiziki, geokimyəvi və geodinamik kompleks tədqiqatlar aparılır — bu, onu MDB məkanında öz sahəsində fərqli status daşıyan qurumlardan birinə çevirir.

Tarixi kökləri

Azərbaycanda zəlzələlərlə bağlı instrumental müşahidələr XX əsrin əvvəllərindən başlamışdır — 1902-ci ildə Şamaxıda baş verən güclü zəlzələdən sonra Bakıda fəaliyyət göstərən Nobel qardaşlarının təşəbbüsü ilə ölkə ərazisində üç yerdə ilk seysmik stansiyalar quraşdırılmışdır. Sovet dövründə müstəqil seysmoloji xidmətin fəaliyyətinə uzun müddət icazə verilməmiş, yalnız 1979-1980-ci illərdə AMEA Geologiya İnstitutu nəzdində müvafiq geofizika strukturları yaradılmışdır.

Müstəqil status qazanması

Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra, 1998-1999-cu illərdə keçmiş Təcrübi-Metodik Geofizika Ekspedisiyasına AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi statusu verilmişdir. 2000-ci ilin noyabrında baş vermiş güclü Xəzər (Bakı) zəlzələsindən sonra Ulu Öndər Heydər Əliyevin göstərişi ilə mərkəz ən müasir Amerikan "Kinemetrics" cihazları ilə təchiz edilmişdir.

Struktur və müşahidə şəbəkəsi

Mərkəzin respublika ərazisində geniş seysmik stansiyalar şəbəkəsi fəaliyyət göstərir — bu şəbəkəyə onlarla seysmik, geofiziki, geokimyəvi və GPS stansiyaları daxildir. RSXM seysmoloji tədqiqatların müasir peyk rabitəsi ilə işləyən stansiyalar vasitəsilə aparıldığı, MDB məkanında analoqu az olan təşkilatlardan biridir.

Elmi rəhbərlik

Mərkəzin ilk rəhbəri AMEA-nın müxbir üzvü, geologiya-minerologiya elmlər doktoru, professor Arif Həsənov olmuşdur. Onun 2008-ci ildəki vəfatından sonra mərkəzə rəhbərlik başqa mütəxəssislərə keçmişdir — bu davamlılıq mərkəzin elmi potensialının qorunub saxlanmasını təmin etmişdir.

Fəaliyyət əhəmiyyəti

RSXM-in ölkə ərazisindəki seysmik fəallığın davamlı monitorinqi Azərbaycanın təbii fəlakətlərə hazırlıq və erkən xəbərdarlıq sisteminin əsas elementlərindən birini təşkil edir — bu iş xüsusilə fövqəladə hallara qarşı milli təhlükəsizlik strategiyası kontekstində əhəmiyyət daşıyır.