Xəzər dənizi — dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi

Xəzər dənizi — dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi olub, Azərbaycan, Rusiya, İran, Qazaxıstan və Türkmənistan arasında bölünən strateji əhəmiyyətli dəniz-göldür. Zəngin karbohidrogen ehtiyatları dənizin geosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biridir.

Hüquqi statusun tarixi

Uzun illər ərzində beş Xəzəryanı dövlət dənizin hüquqi statusunu müəyyənləşdirə bilməmişdir — əsas mübahisə dənizin milli sektorlara bölünmə prinsipinin razılaşdırılmaması olmuşdur. Keçmişdə Xəzər dənizi SSRİ və İranın daxili su hövzəsi hesab olunmuş, bu status 1921 və 1940-cı illərdə imzalanmış müqavilələrə əsaslanmışdır.

2018-ci il Konvensiyası

2018-ci il avqustun 12-də Qazaxıstanın Aktau şəhərində Xəzəryanı dövlətlərin dövlət başçılarının beşinci zirvə toplantısında "Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında" Konvensiya imzalanmışdır — bu sənəd dənizin dibinin bölüşdürülməsi, su səthinin istifadəsi və ekoloji mühafizə məsələlərini tənzimləmişdir. Bununla belə, dəniz yataqlarının dəqiq sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi kimi bir sıra məsələlər açıq qalmaqdadır.

İranın ratifikasiya prosesi

İran səkkiz ildən artıq müddətdir Konvensiyanı ratifikasiya etməmişdir. 2026-cı ilin iyulunda Prezident Məsud Pezeşkianın rəhbərliyi ilə İran hökumət kabineti Konvensiyanın imzalanması üçün layihəni "təcili" statusla qəbul edərək parlamentə göndərmişdir — lakin dənizin sərhədləri ilə bağlı müddəa sənəddən çıxarılmışdır. Bu qərar İranda İnqilab Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH) yaxın mühafizəkar dairələrin kəskin etirazına səbəb olmuşdur.

Ekoloji problemlər

Xəzərin çirklənməsi haqqında narahatlıqlar 1950-ci illərdən bəri gündəmdə olub — neft-qaz hasilatı, sənaye və məişət tullantıları, çirkab suları dənizin ekosisteminə davamlı zərər vurmaqdadır. Dənizin səviyyəsinin dəyişməsi son illərdə xüsusi diqqət mərkəzindədir — mütəxəssislər səviyyənin azalmasının regional iqlim və ekoloji tarazlığa uzunmüddətli təsirlərini araşdırırlar.

Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyəti

Azərbaycan üçün Xəzər dənizi iqtisadi, ekoloji və mədəni baxımdan əvəzolunmazdır — enerji ehtiyatları ölkənin iqtisadi inkişafının əsas dayağı, dəniz isə milli kimlik və tarixin simvoludur. Balıqçılıq, turizm və nəqliyyat sahələrində də dənizin rolu mühüm əhəmiyyət daşıyır.