Xocalı soyqırımı: 1992-ci ilin faciəli səhifəsi

Xocalı soyqırımı — Azərbaycan tarixinə 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə həkk olunmuş faciədir. Ermənistan silahlı birləşmələri və 366-cı motoatıcı alayın iştirakı ilə həyata keçirilən bu soyqırım Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı əhalisinin bir hissəsini məhv etmək niyyəti ilə törədilmiş kütləvi qırğınlardan biri hesab olunur.

Tarixi-mədəni fon

Xocalı Azərbaycan tarixinin qədim dövrlərindən müasir dövrə qədər tarix və mədəniyyət ənənələrini özündə əks etdirən yaşayış məskəni olmuşdur — bu mədəni irs tarixə "Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti" adı ilə düşmüşdür. Şəhər ərazisindəki kromlexlər, dolmenlər, sikloplar və kurqanlar bu qədim mədəniyyətin maddi izləri kimi qorunub saxlanılmışdır.

Faciənin gedişatı

Şəhər 1988-ci ildən başlayan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi çərçivəsində hədəfə alınmışdır — Xocalı Qarabağın dağlıq hissəsində azərbaycanlılardan ibarət strateji əhəmiyyətli mövqe olub, hava limanına malik yeganə yaşayış məntəqəsi idi. Qırğın zamanı yollarda və meşələrdə pusqu quran silahlı birləşmələr yanan şəhərdən qaçmağa çalışan dinc sakinlərə aman verməmişlər.

Statistik göstəricilər

Xocalı soyqırımı nəticəsində şəhərin beş min üç yüz yetmiş doqquz sakini zorakılıqla qovulmuş, min iki yüz yetmiş beş insan əsir və girov götürülərək işgəncələrə məruz qalmışdır — onlardan yüz əllisinin (68 qadın və 26 uşaq daxil olmaqla) taleyi bu günədək məlum deyil. Altı yüz on üç nəfər, o cümlədən altmış üç uşaq, yüz altı qadın və yetmiş qoca vəhşicəsinə öldürülmüş, səkkiz ailə tamamilə məhv edilmişdir.

Beynəlxalq tanınma prosesi

Azərbaycan Milli Məclisi Xocalı soyqırımını 1994-cü il fevralın 24-də tanımışdır. İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının 2012-ci ildə Cibutidə keçirilən Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 39-cu sessiyasında Xocalıda törədilmiş cinayətlər soyqırım kimi tanınmışdır. Pakistan və Sudan hadisəni tam səviyyədə qətliam kimi tanıyır, Meksika, Kolumbiya, Çexiya, Bosniya və Herseqovina, Peru, Honduras, Panama, İordaniya, Rumıniya və Macarıstan parlamentləri isə qətnamələr qəbul etmişlər. ABŞ-ın iyirmi bir ştatı Xocalını qətliam kimi tanıyan sənəd qəbul etmişdir.

"Xocalıya ədalət!" kampaniyası

2008-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə başlanan "Xocalıya ədalət!" beynəlxalq kampaniyası faciə ilə bağlı faktların dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm rol oynamışdır.

Sonrakı arxeoloji tapıntılar

2024-cü il fevralın 21-də işğaldan azad olunmuş Xocalı şəhərinin mərkəzində aparılan bərpa-quruculuq işləri çərçivəsindəki qazıntılar zamanı kütləvi şəkildə basdırılmış insan qalıqları aşkarlanmışdır — bu tapıntı faciənin miqyasına dair əlavə sübut kimi qeyd edilir.