Amasiya: tarixi yaşayış məntəqəsi və rayon

Amasiya rayonu — Ermənistan SSR-də və müstəqillik dövrü Ermənistan Respublikasında mövcud olmuş inzibati ərazi vahididir. Rayon Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalı ərazisində yerləşmiş, mərkəzi Amasiya şəhər tipli qəsəbəsi olmuşdur.

Tarixi kökləri

Ağbaba və Şörəyel mahallarının tərkibi kimi Amasiya rayonunun ərazisi Şərqi Anadoluya aid olmuşdur. Türkiyə və Gürcüstanla həmsərhəd olan bu bölgə 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinə əsasən indiki Ermənistana verilmişdir. 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılan rayonun ərazisi altı yüz səkkiz kvadratkilometr olmuşdur.

Əhali strukturu

Bütün əhalisi qarapapaq türklərindən ibarət olan Amasiya bölgəsində əhali sayı 1831-ci ildə beş min səkkiz yüz, 1897-ci ildə on iki min iki yüz səksən səkkiz, 1926-cı ildə doqquz min səkkiz yüz səksən səkkiz, 1939-cu ildə isə on dörd min doqquz yüz on bir nəfər olmuşdur.

Köçürülmə prosesləri

Bölgənin Ermənistana qatılması ilə razılaşmayan Sınıx, Mumuxan, Qonçalı, Ördəkli, Seldağılan, Mustoğlu, Bağçalı və Söyüdlü kəndlərinin əhalisi 1920-ci illərdə Türkiyəyə köçmüşlər. SSRİ ilə Türkiyə arasında sərhəd müəyyənləşdirilən zaman bir çox kəndin əhalisinin xeyli hissəsi Qarsa köçmüş, qalanların bir qismi isə repressiyalara məruz qalmışdır. 1988-ci ilə qədər azərbaycanlı türklərin yaşadığı, elə həmin il tərk etməyə məcbur olduqları yaşayış yerləri arasında Oxçuoğlu, Güllübulaq, Çaxmaq, Mağaracıq, Qaraçanta və Daşkörpü kəndləri qeyd olunur.

Memarlıq irsi

1876-cı ildə tikilməyə başlanmış, 1895-ci ildə başa çatdırılmış "Şirvanlı məscidi" Amasiyada XIX əsrdə barokko üslubunda tikilən yeganə məsciddir — Mir Həmzə əfəndinin türbəsi məscidlə bitişikdir.

Tanınmış şəxsiyyətlər

Amasiyadan çıxmış tanınmış şəxsiyyətlər arasında AMEA-nın həqiqi üzvləri akademik Qərib Məmmədov və akademik Abel Məhərrəmov, şair-publisist Əli (Alyoşa) Bayramov, eləcə də Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları Mehdi Abbasov və Səxavət Məhərrəmov qeyd olunur.

Müasir kontekst

Amasiya bu gün Azərbaycanın "Qərbi Azərbaycan Xronikası" layihəsi çərçivəsində tədqiq edilən tarixi bölgələrdən biridir — bu layihə ərazinin tarixən azərbaycanlı əhalisinin yaşayış məskəni olması faktlarını sənədləşdirməyə yönəlmişdir.