ATƏT: Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı

Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı — dünyanın ən böyük regional təhlükəsizlik təşkilatı olub, Şimali Amerika, Avropa və Mərkəzi Asiyanın əlli yeddi dövlətini birləşdirir. 1975-ci ildəki Helsinki Yekun Aktına əsaslanan təşkilat Vankuverdən Vladivostoka qədər geniş geosiyasi məkanı əhatə edir.

Tarixi və Helsinki prosesi

ATƏT-in kökləri Soyuq müharibənin qızğın çağında başlayan Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq üzrə Müşavirə danışıqlar prosesinə gedib çıxır. 1975-ci ildə otuz beş dövlət tərəfindən imzalanan Helsinki Yekun Aktı sərhədlərin toxunulmazlığı, daxili işlərə qarışmama, insan hüquqlarına hörmət və iqtisadi-humanitar sahədə əməkdaşlıq prinsiplərini təsbit etmişdir. Bu sənəd razılaşma epoxasının ən əhəmiyyətli diplomatik nailiyyətlərindən biri sayılır. 1995-ci ildə ATƏM daimi institutlara və Vyanada qərargaha malik tamhüquqlu təşkilata çevrilmişdir.

Strukturu və institutları

ATƏT bir neçə ixtisaslaşmış institut vasitəsilə fəaliyyət göstərir. Demokratik İnstitutlar və İnsan Hüquqları Bürosu seçkilərə monitorinq və demokratik proseslərə dəstək göstərir. Milli azlıqlar üzrə Ali Komissar millətlərarası münaqişələrin qarşısının alınması ilə məşğul olur. Media Azadlığı üzrə Nümayəndə üzv dövlətlərdə mətbuat azadlığının vəziyyətini izləyir. Sahə missiyaları bir sıra dövlətlərdə fəaliyyət göstərərək münaqişələrin nizamlanmasına və islahatların həyata keçirilməsinə kömək edir.

Böhran və çağırışlar

ATƏT etimad və effektivlik böhranı yaşayır. Ukraynadakı müharibə təşkilatın imkanlarının bir üzv dövlət digərinə qarşı silahlı təcavüz apardığı şəraitdə nə qədər məhdud olduğunu üzə çıxarmışdır. 2014-cü ildən sonra yaradılan Xüsusi Monitorinq Missiyası rus tərəfinin bloklaşdırması nəticəsində faktiki olaraq iflic vəziyyətinə düşmüşdür. Qərar qəbulunda konsensus prinsipi — hər dövlətə veto hüququ verən qayda — kəskin geosiyasi ziddiyyətlər şəraitində struktur məhdudiyyətə çevrilir. 2024-cü ilin dekabrında Feridun Sinirlioğlunun baş katib təyin edilməsi təşkilatın həyatında yeni mərhələni açsa da, üzv dövlətlər arasındakı fundamental ziddiyyətlər həll olunmamış qalır.