İğdır-Naxçıvan qaz kəməri — Naxçıvanın enerji asılılığından qurtuluşu

İğdır-Naxçıvan qaz boru kəməri — Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında imzalanan, Naxçıvan Muxtar Respublikasının təbii qaz təchizatının şaxələndirilməsi məqsədilə həyata keçirilən strateji enerji layihəsidir. Kəmər Türkiyənin Şərqi Anadolu Təbii Qaz Əsas Ötürücü Xəttindən ayrılan İğdır Təbii Qaz Boru Kəmərinə bağlanaraq Naxçıvana qədər uzanır.

Layihənin hüquqi əsası

2020-ci il dekabrın 15-də Ankarada Azərbaycan Energetika Nazirliyi ilə Türkiyə Energetika və Təbii Sərvətlər Nazirliyi arasında Naxçıvana təbii qaz tədarükünə dair Anlaşma Memorandumu imzalanmışdır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2022-ci il fevralın 10-da imzaladığı Sərəncamla layihənin tikintisi üçün dövlət büdcəsindən vəsait ayrılmışdır. Layihə "Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafına dair 2023-2027-ci illər üçün Dövlət Proqramı"nın prioritet layihələri sırasında yer almışdır.

Təməlqoyma mərasimi

2023-cü il sentyabrın 25-də Prezident İlham Əliyev və Bakıya rəsmi səfərdə olan Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin təməlqoyma mərasimində iştirak etmişlər.

Texniki göstəriciləri

Boru kəmərinin İğdırdan Naxçıvanın Sədərək rayonuna qədər uzunluğu 97,5 kilometr təşkil edir — Azərbaycan hissəsi 17,5 kilometr, Türkiyə hissəsi isə 80 kilometrdir (bəzi mənbələrə görə 85 kilometr). Kəmər gündə iki milyon kubmetr, ildə isə yeddi yüz otuz milyon (bəzi mənbələrə görə beş yüz milyon) kubmetr qaz ötürmək qabiliyyətinə malikdir — bu, Naxçıvanın qaz tələbatını tam ödəməyə imkan yaradır. Gələcəkdə kəmərin ötürücülük qabiliyyətinin iki dəfədən artıq artırılması mümkündür. İğdırın Dilucu bölgəsində qurulan ölçmə (kompressor) stansiyası xəttin axın balansını təmin edir.

Rəsmi açılışı

2025-ci il martın 5-də Ankaradakı Cumhurbaşkanlığı Külliyyəsindən canlı bağlantı ilə keçirilən mərasimdə Prezidentlər Ərdoğan və Əliyev kəmərin açılışını elan etmişlər. Ərdoğan çıxışında "Bir Millət, İki Dövlət" şüarında təzahür edən qardaşlıq münasibətlərinin enerji sahəsindəki daha bir tacı olduğunu vurğulamış, Əliyev isə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Naxçıvanı da işğal etmək cəhdlərinin bütün naxçıvanlıların səfərbərliyi ilə dəf edildiyini xatırladaraq, iki qardaş ölkənin bu gün böyük layihələri birgə gerçəkləşdirdiyini bildirmişdir.

Strateji əhəmiyyəti

İğdır-Naxçıvan qaz kəməri Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC), Bakı-Tbilisi-Ərzurum (BTE) və Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəmərindən (TANAP) sonra Azərbaycan-Türkiyə arasındakı üçüncü böyük ortaq enerji layihəsidir. Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisi ilə birbaşa quru əlaqəsinə malik olmadığından, bölgənin enerji tələbatı uzun illər qonşu ölkələr üzərindən təmin edilmişdir — bu kəmərin işə düşməsi ilə Naxçıvanın qaz təchizat təhlükəsizliyi Türkiyə üzərindən təmin olunmuşdur. Layihə ilə paralel olaraq iki ölkə arasında Naxçıvan-Türkiyə elektrik ötürücü xəttinin qurulması barədə də razılıq əldə edilmişdir.