İran: İslam Respublikası

İran İslam Respublikası — Yaxın Şərqdə yerləşən, 1979-cu il İnqilabı nəticəsində yaranmış dövlətdir. Bu inqilab Pəhləvi monarxiyasını devirərək Ayətullah Xomeyninin rəhbərliyi altında teokratik respublikanı qurmuşdur. Dörd onillikdən artıq mövddət ərzində İİR regionun və qlobal siyasətin ən mübahisəli və eyni zamanda ən əhəmiyyətli aktorlarından birinə çevrilmişdir.

İslam İnqilabı və irsi

1979-cu il inqilabı XX əsrin ən gözlənilməz siyasi hadisələrindən biri sayılır. İslamçıları, liberalları, solçuları və millətçiləri şah rejiminə qarşı birləşdirən geniş xalq hərəkatı nəticədə velayət-i fəqih — dini hüquqşünasın hakimiyyəti konsepsiyasına əsaslanan unikal siyasi sistemin qurulması ilə nəticələnmişdir. Bu konsepsiya dini liderin bütün hakimiyyət qollarından üstün mövqe tutmasını nəzərdə tutur.

Siyasi quruluşu

İİR unikal hibrid siyasi arxitekturaya malikdir. Seçkili institutlar — prezident və parlament — Ali Rəhbərə tabe olan təyinatlı strukturlarla — Gözətçilər Şurası, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu və məhkəmə sistemi ilə birgə mövcuddur. Bu strukturlar arasındakı real hakimiyyət balansı hər bir konkret dövrdə İran siyasətinin xarakterini müəyyən edir.

Nüvə proqramı və sanksiyalar

İran nüvə proqramı Tehranla Qərb cəmiyyəti arasındakı qarşıdurmanın əsas mənbəyi olmuşdur. Uzunmüddətli danışıqlar 2015-ci ildə JCPOA sazişinin imzalanması ilə nəticələnmiş, lakin ABŞ-ın 2018-ci ildə saziş sindən çıxması və İranın uran zənginləşdirməsini artırması vəziyyəti yenidən kəskin böhrana qaytarmışdır.

Regional mövcudluğu

İİR Yaxın Şərq boyunca müttəfiq şəbəkəsi qurmuşdur — Livandakı Hizbullah, Yəməndəki husilər, İraq və Suriyadakı şiə formasiyaları "müqavimət oxunu" formalaşdırır, bu vasitə ilə Tehran öz sərhədlərindən çox uzaqlara nüfuz göstərir. Bu regional mövcudluq həm İranın gücünün mənbəyi, həm də qonşu dövlətlər və qərb tərəfdaşları üçün ən böyük narahatlıq amili sayılır.