Rusiya sülhməramlıları: beynəlxalq sülh missiyaları

Rusiya sülhməramlıları — 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış Azərbaycan-Ermənistan-Rusiya üçtərəfli bəyanatına əsasən Azərbaycan ərazisində müvəqqəti yerləşdirilmiş, 2024-cü ildə vaxtından əvvəl çıxarılan hərbi kontingent olub. Bu kontingent İkinci Qarabağ müharibəsindən sonrakı postmünaqişə dövrünün ən mübahisəli elementlərindən birini təşkil etmişdir.

Mandatı və yerləşdirilməsi

Üçtərəfli bəyanatın üçüncü və dördüncü maddələrinə əsasən, Dağlıq Qarabağda təmas xətti və Laçın dəhlizi boyu Rusiya Federasiyasının min doqquz yüz altmış nəfər odlu silahlı hərbi qulluqçusundan, doxsan hərbi zirehli texnika və üç yüz səksən ədəd avtomobil-xüsusi texnikadan ibarət sülhməramlı kontingenti yerləşdirilmişdir. Kontingent erməni silahlı qüvvələrinin çıxarılması ilə paralel şəkildə yerləşdirilmə şərti daşımışdır.

Beynəlxalq mandat problemi

Qarabağdakı Rusiya sülhməramlı kontingentinin qlobal miqyasda sülhməramlı missiya kimi qəbul edilməsi üçün beynəlxalq mandatı mövcud olmamışdır — sülhməramlıların səlahiyyət çərçivəsi barədə hər hansı beynəlxalq sənəd də yoxdur. Bu hüquqi status qeyri-müəyyənliyi missiyanın fəaliyyəti barədə davamlı müzakirələrə səbəb olmuşdur.

Fəaliyyəti ilə bağlı tənqidlər

Azərbaycan tərəfi Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdiyi ərazilərdə ekoloji monitorinq aparılmasına maneə yaradılması və rəsmi qurum nümayəndələrinin normal fəaliyyət göstərməsinə imkan verilməməsi kimi məsələlərdə narazılıq bildirmişdir. Sülhməramlıların qanunsuz erməni silahlı birləşmələri tərəfindən törədilən təxribatlara göz yumduğu, hətta bəzi hallarda şərait yaratdığı iddia edilmişdir.

Vaxtından əvvəl çıxarılması

2023-cü il sentyabrındakı antiterror tədbirlərindən sonra vəziyyət kökündən dəyişmişdir — erməni qoşunları təslim olmuş və bölgədən çıxarılmışdır. 2024-cü il aprelin 17-də Kreml Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin Qarabağdan çıxarılmasının başlandığını təsdiqləmişdir. Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev bu prosesin hər iki ölkənin ali rəhbərliyinin qərarı əsasında başlandığını bildirmişdir.

Rəsmi qiymətləndirmələr

Rusiya Dövlət Dumasının Müdafiə komitəsi sədrinin birinci müavini bildirmişdir ki, RSK-nın missiyası tam yerinə yetirilmiş hesab edilə bilər, çünki Qarabağın Azərbaycana məxsus olması ilə bağlı artıq heç kim mübahisə etmir. Bu çıxarılma Moskva-Bakı münasibətlərində yeni mərhələnin başlanğıcı, eləcə də Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıqların formalaşması kimi qiymətləndirilmişdir.