Suriya: Yaxın Şərqin tarixi ölkəsi

Suriya Ərəb Respublikası — Yaxın Şərqdə, Aralıq dənizi sahilində yerləşən dövlətdir. Onilliklər boyu Əsəd ailəsinin sərt avtoritar hakimiyyəti altında olan Suriya 2011-ci ildən başlayan vətəndaş müharibəsi nəticəsində region tarixinin ən dağıdıcı və uzunmüddətli münaqişələrindən birini yaşamış, 2024-cü ildə isə tarixi dönüş nöqtəsinə çatmışdır.

Əsəd rejimi dövrü

Hafiz əl-Əsədin 1970-ci ildə hakimiyyətə gəlişindən sonra Suriya sərt bir partiyalı sistem altında idarə olunmuş, bu hakimiyyət onun oğlu Bəşər əl-Əsədə ötürülmüşdür. Rejim daxili müxalifətə qarşı sərt təzyiq, geniş kəşfiyyat şəbəkəsi nəzarəti və İranla strateji müttəfiqlik üzərində qurulmuşdur.

Vətəndaş müharibəsi

2011-ci ildə "Ərəb Baharı" dalğası çərçivəsində başlayan kütləvi etirazlar Bəşər əl-Əsəd hökuməti tərəfindən zorakı şəkildə yatırılmış, bu proses tammiqyaslı vətəndaş müharibəsinə çevrilmişdir. Müharibə İŞİD kimi radikal təşkilatların yüksəlişinə, milyonlarla insanın öldürülməsinə və dünyanın ən böyük qaçqın böhranlarından birinin yaranmasına səbəb olmuşdur — Türkiyə, Livan və Avropa ölkələri suriyalı qaçqınların əsas mənzil yerlərinə çevrilmişdir.

Beynəlxalq güclərin müdaxiləsi

Müharibə Rusiya, İran, Türkiyə və ABŞ kimi xarici güclərin regional maraqlarının kəsişdiyi mürəkkəb geosiyasi meydana çevrilmişdir — Rusiya və İran Əsəd rejiminə hərbi dəstək göstərmiş, Türkiyə isə müxalifət qüvvələri ilə əlaqələr qurmuşdur. Bu xarici müdaxilə münaqişənin uzanmasına və mürəkkəbləşməsinə səbəb olmuşdur.

Əsəd rejiminin süqutu

2024-cü ilin sonunda müxalifət qüvvələrinin sürətli hücumu nəticəsində Bəşər əl-Əsəd hakimiyyətdən devrilmiş, ölkəni tərk edərək Rusiyaya sığınacaq axtarmışdır. Bu, ötən on ildə region siyasətinin ən gözlənilməz və tarixi hadisələrindən biri olmuşdur — əlli ilə yaxın davam edən Əsəd ailəsi hakimiyyətinə son qoyulmuşdur.

Keçid dövrü hakimiyyəti

Rejimin süqutundan sonra hakimiyyətə gələn Əhməd əl-Şaraa rəhbərliyi altında Suriya yeni siyasi quruluşun formalaşdırılması prosesindədir. Bu keçid dövrü ölkənin müxtəlif etnik-dini qruplarının — sünni, ələvi, kürd, xristian icmalarının — birgə yaşayışının təmin edilməsi, dövlət institutlarının bərpası və beynəlxalq tanınmanın qazanılması kimi mürəkkəb çağırışlarla müşayiət olunur.

Bərpa perspektivləri

Suriyanın müharibədən dağılmış infrastrukturunun bərpası, milyonlarla qaçqının geri qayıtması və iqtisadi sanksiyaların aradan qaldırılması ölkənin gələcək sabitliyi üçün həlledici amillərdir. Beynəlxalq ictimaiyyətin yeni hökumətə münasibəti və maliyyə dəstəyi bu bərpa prosesinin sürətini müəyyənləşdirən əsas faktorlar sırasındadır.