Taliban: Əfqanıstandakı siyasi-hərbi qruplaşma

Taliban — Əfqanıstanda 1994-cü ildə yaranmış, əsasən puştun etnik mənşəli döyüşçülərdən ibarət İslamçı hərbi-siyasi hərəkatdır. Hərəkat ölkə tarixində iki dəfə — 1996-2001 və 2021-ci ildən bəri davam edən dövrdə — mərkəzi hakimiyyəti ələ keçirmiş, hər iki dəfə də sərt şəriət qanunlarına əsaslanan idarəçilik modeli tətbiq etmişdir.

İlk hakimiyyəti dövrü (1996-2001)

Sovet qoşunlarının 1989-cu ildəki geri çəkilməsindən sonra Əfqanıstanda başlayan vətəndaş müharibəsi zamanı Taliban 1996-cı ildə Kabili ələ keçirərək hakimiyyəti öz əlinə almışdır. Bu dövrdə qadın hüquqlarının kəskin məhdudlaşdırılması, ictimai edamlar və mədəni abidələrin dağıdılması beynəlxalq ictimaiyyətin kəskin tənqidinə səbəb olmuşdur. 2001-ci ildə ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələri Taliban rejimini devirmişdir.

Yenidən hakimiyyətə gəlişi

2020-ci ildə Dohada imzalanan ABŞ-Taliban sazişindən və ABŞ qoşunlarının geri çəkilməsindən sonra Taliban 2021-ci ilin avqustunda sürətli hərbi hücumla Kabili yenidən ələ keçirmiş, Əşrəf Qani hökuməti süqut etmişdir. Bu proses ABŞ-ın iyirmi illik, iki trilyon dollarlıq Əfqanıstan missiyasının uğursuzluqla nəticələnməsi kimi qiymətləndirilir.

Daxili hakimiyyət strukturu

Taliban rəhbərliyi Ali Rəhbər Heybətullah Axundzadə ətrafında formalaşıb, hərəkatın daxilində Haqqani şəbəkəsi, Molla Yaqub və Əbdülqani Bəradər kimi nüfuzlu qanadlar arasında hakimiyyət balansı qorunur. Beynəlxalq gözləntilərə baxmayaraq, Taliban öz daxili iyerarxiyasını saxlayaraq ölkə üzərində tam nəzarəti davam etdirir.

2026-cı il Pakistanla müharibəsi

2026-cı ilin fevralında gərginlik kəskinləşərək açıq hərbi münaqişəyə çevrilmişdir — fevralın 26-da Taliban Pakistan ordu postlarına hücumlar həyata keçirmiş, hər iki tərəf itkilər barədə ziddiyyətli məlumatlar yaymışdır. Fevralın 27-də Pakistan Əfqanıstan Talibanına qarşı rəsmi olaraq "açıq müharibə" elan etmiş, martın 1-də Pakistan hərbi təyyarələri Kabil üzərində Taliban hədəflərinə zərbələr endirmişdir. Pakistan rəsmiləri Taliban rejimini "qanunsuz" adlandıraraq onu terrorçuluğa dəstək verməkdə ittiham etmişdir.

Beynəlxalq status

Taliban hökuməti beynəlxalq aləmdə demək olar ki, heç bir dövlət tərəfindən rəsmi tanınmır, qadın təhsili və işə çıxışının məhdudlaşdırılması davam edən beynəlxalq tənqidin əsas mövzusu olaraq qalır. Bununla belə, bir sıra region dövlətləri Kabildəki hökumətlə praktiki diplomatik əlaqələr saxlayır.