Yeni Kaledoniya: Sakit okeandakı Fransa ərazisi

Yeni Kaledoniya (yerli dildə Kanaki) — Sakit okeanda yerləşən, Fransanın xüsusi statuslu xaricdəki ərazisidir. Arxipelaqın təxminən üç yüz min sakini var — bunların qırx faizini yerli xalq olan kanaklar, əlavə qırx mindən artığını isə Fransadan gələn vətəndaşlar təşkil edir.

Müstəmləkə tarixi

Fransa Yeni Kaledoniyanı 1946-cı ildə "xaricdəki ərazi", 1998-ci ildə isə "xüsusi statuslu xaricdəki ərazi" elan etmişdir. Kanak xalqı tarix boyu müstəmləkə statusuna qarşı etirazlarını davam etdirmiş, 2018-2021-ci illər arasında müstəqillik məsələsi üzrə üç referendum keçirilmişdir — sonuncu referendum yerli əhali tərəfindən boykot edilmişdir.

2024-cü il vətəndaş üsyanı

2024-cü ilin mayında Fransa hökumətinin seçki kütləsinin genişləndirilməsi lehinə dəyişikliyi zorla tətbiq etmə cəhdi Kanakidə genişmiqyaslı üsyana səbəb olmuşdur — bu proseslər zamanı yüzə yaxın insan həbs edilmiş, bir neçə nəfər həlak olmuşdur. Fransa hakimiyyəti qayda-qanunun bərpası üçün əraziyə əlavə qüvvələr göndərmişdir.

2025-ci il tarixi razılaşması

2025-ci ilin iyulunda Fransa hökuməti ilə müstəqillik tərəfdarları və əleyhdarları arasında Yeni Kaledoniya dövlətinin yaradılması haqqında razılaşma imzalanmışdır. Bu yeni dövlət Fransanın tərkibində qalsa da, geniş səlahiyyətlərə malik olacaq — arxipelaq sakinləri Fransa vətəndaşlığına əlavə olaraq "Yeni Kaledoniya vətəndaşlığı" ala biləcək, yeni dövlət öz xarici siyasətini müstəqil müəyyənləşdirmə imkanı qazanacaqdır.

Referendum və icra mərhələləri

Razılaşmanın qüvvəyə minməsi üçün 2026-cı ilin fevralında Yeni Kaledoniyada referendum keçirilməsi nəzərdə tutulur. Yeni dövlətin təşkilatlanması 2026-cı ilin əvvəlində qəbul ediləcək fundamental qanundan sonra başlayacaqdır. 2026-cı ilin iyununda isə yeni seçki qaydalarına uyğun regional seçkilər keçiriləcəkdir — 2009-cu ildən səsvermə hüququndan məhrum olan on iki min nəfər və ərazidə on beş ildən artıq yaşayanlar bu seçkilərdə iştirak edə biləcəklər.

Beynəlxalq reaksiyalar

2026-cı ilin mayında BMT Yeni Kaledoniya ilə bağlı bəyanat qəbul etmiş, 2021-ci ildəki üçüncü referendumun kanak xalqının milli matəm dövrünə təsadüf etməsinə baxmayaraq təxirə salınmaması ilə bağlı narahatlıqları vurğulamışdır. Azərbaycanlı təşkilatların da daxil olduğu bir sıra qruplar Fransanın son koloniyalarındakı müstəqillik hərəkatlarına dəstək bəyanatları yaymışlar — bu, Fransa-Azərbaycan münasibətlərindəki daha geniş siyasi gərginliyin kontekstində baş vermişdir.