Zabux kəndi: Laçın rayonunda yaşayış məntəqəsi

Zabux — Azərbaycanın Laçın rayonunda, Həkəri çayı ilə Zabux çayının qovuşduğu ərazidə, Qarabağ yaylasının dağlıq hissəsində yerləşən kənddir. Kəndin coğrafi mövqeyi onun tarixən formalaşmış yaşayış və təsərrüfat həyatında mühüm rol oynamışdır — mənbələrə görə, Zabux uzun müddət azərbaycanlıların yaşadığı qədim yaşayış məntəqələrindən biri olmuş, zaman keçdikcə çayın digər sahilindəki ərazilərə qədər genişlənmişdir.

1992-ci il işğalı

Ermənistan silahlı qüvvələrinin Laçın istiqamətindəki hərbi əməliyyatları nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri işğal edilmişdir — Laçın rayonunun bütövlükdə işğalı 1992-ci il mayın 18-də baş vermişdir. Lakin Zabux sakinlərinin bir hissəsi kəndi bundan bir neçə gün əvvəl — mayın 16-da — tərk etməyə məcbur olmuşdur, yəni Zabux Laçın şəhərindən əvvəl işğal edilmişdir. Bu tarix Zabux sakinləri üçün otuz ildən artıq davam edən məcburi ayrılığın başlanğıcı olmuşdur.

Etnik təmizləmə konteksti

Laçın rayonunda əsasən azərbaycanlılar və kürdlər yaşamış, işğal nəticəsində təxminən qırx yeddi min kürd və azərbaycanlı bu ərazidən qovulmuşdur. Erməni tərəfindən zəbt edilən Zabux kəndindəki qırğın zamanı naməlum sayda insan həlak olmuşdur.

Azad edilmə prosesi

2020-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanata əsasən, Laçın dəhlizi əvvəlcə Rusiya sülhməramlılarının nəzarətinə verilmişdir. Bəyanatın şərtlərinə uyğun olaraq alternativ yol hazır olduqdan sonra, 2022-ci il avqustun 26-da Laçın şəhəri, Zabux və Sus yaşayış məntəqələri Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir.

Böyük Qayıdış prosesi

2023-cü ildə Zabuxa qayıdan sakinlərlə görüşdə Prezident İlham Əliyev kəndin Laçın şəhərindən əvvəl işğal edildiyini vurğulamışdır. Kəndin 1992-ci ildən 2026-cı ilədək keçdiyi yol yalnız bir yaşayış məntəqəsinin taleyi deyil, bütövlükdə Azərbaycan xalqının doğma torpaqlarına qayıdış mübarizəsinin mühüm səhifəsi kimi qiymətləndirilir.