Alsheymer xəstəliyi - ən geniş yayılmış demensiya forması

Alsheymer xəstəliyi (Alzheimer's disease) beyin sinir hüceyrələrinin ölümü nəticəsində inkişaf edən, irəliləyən neyrodegenerativ xəstəlikdir. O, demensiyanın ən çox diaqnoz qoyulan formasıdır. Mətn ümumi məlumat xarakteri daşıyır, tibbi məsləhət deyil. Yaddaş problemi hiss edən şəxs həkimə müraciət etməlidir.

Simptomlar

Tibb mərkəzlərinin təsvirinə görə, xəstəlik yaddaşın, düşünmənin və davranışın pozulması ilə özünü göstərir. Tez-tez rast gəlinən əlamətlər çaşqınlıq, narahatlıq, şəxsiyyət və davranış dəyişikliyi, mühakimə qabiliyyətinin zəifləməsi, ünsiyyət və göstərişlərə əməl etmə çətinliyi, nitqin pisləşməsi, görmə-məkan təsəvvürlərinin pozulması və emosional laqeydlikdir. Erkən mərhələdə adətən işə təsir edən qısamüddətli yaddaş itkisi olur. Xəstəlikdə hərəki funksiya çox vaxt saxlanılır. Simptomlar hər insanda fərqli ola bilər.

Diaqnostika

Müasir diaqnostikada amiloid PET, beyin-onurğa mayesində beta-amiloid və tau zülallarının ölçülməsi istifadə olunur. 2025-ci ildə nəşr olunan icmala görə, bu üsullar yüngül demensiyalı xəstələrdə diaqnozun dəqiqliyini xeyli artırıb. Qan plazmasında p-tau217 markeri amiloid lövhələrlə əlaqəli sayılır və xəstəlikli şəxsləri sağlamlardan ayırır, lakin Alsheymeri digər demensiyalardan ayırmaq üçün istifadəsi hələ kifayət qədər sınaqdan keçməyib.

Yeni müalicə dövrü

Alsheymerin ilk mexanizm yönümlü müalicələri anti-amiloid antitellərdir. ABŞ FDA lekanemabı (Leqembi) 2023-cü ilin iyulunda təsdiqləyib, bu, iyirmi ildən çox müddət ərzində ilk tam təsdiq olub. Donanemab (Kisunla) 2024-cü ilin iyulunda təsdiqlənib. Hər iki dərman erkən simptomatik Alsheymerdə, yəni biomarkerlə təsdiqlənmiş yüngül idrak pozuntusu və yüngül demensiya mərhələsində tətbiq olunur. Sınaqlar 18 ay davam edib və məlumata görə, preparatlar xəstəliyin gedişini 25-35 faiz yavaşladır. Bu, plasebo ilə müqayisədə nisbi fərqdir.

Tənqidi qiymətləndirmə

2026-cı il sentyabrın 1-də dərc olunan ümumiləşdirici icmal bildirir ki, lekanemab və donanemab bioloji cəhətdən aktivdir, lakin idrak funksiyasına təsiri klinik cəhətdən əhəmiyyətli hesab olunan həddin altında və ya ətrafındadır. 2024-cü il təhlili mütləq fərqin kiçik olduğunu göstərib: lekanemabda 18 ayda yalnız 0,45 bal. Bu səbəbdən müalicənin faydasının mənimsənilməsi mübahisə mövzusudur.

Yan təsirlər

Əsas risk amiloidlə əlaqəli görüntüləmə anomaliyalarıdır (ARIA). 2026-cı il sentyabrın 11-də dərc olunan icmala görə, əsas sınaqlarda ARIA-E lekanemabla müalicə olunanların 12,6 faizində, donanemabla müalicə olunanların 24,0 faizində baş verib, APOE ε4 geni daşıyıcılarında risk daha yüksək olub. Müalicənin başlanması və izlənməsi mütəxəssis nəzarəti tələb edir.

Qiymət və əlçatanlıq

Preparatların Azərbaycanda qeydiyyatı, əlçatanlığı və qiyməti barədə məlumat tapmadım. Medical Letter-in 2026-cı il avqustun 27-də yenilənmiş icmalı mövcuddur, lakin mətnini görə bilmədim.