Avropa Şurası: insan hüquqları və demokratiya təşkilatı

Avropa Şurası — qırx altı üzv dövlətdən ibarət, qərargahı Fransanın Strasburq şəhərində yerləşən beynəlxalq insan hüquqları təşkilatıdır. Təşkilatın rəsmi dilləri ingilis və fransızcadır. Avropa Şurası Parlament Assambleyası (AŞPA) altı yüz on iki deputatdan (üç yüz altı əsas, üç yüz altı əvəzedici) ibarətdir və Baş katibi, İnsan Hüquqları üzrə Komissarı, eləcə də İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin hakimlərini seçir.

Azərbaycanın üzvlük tarixi

Azərbaycan-Avropa Şurası əlaqələri 1992-ci ildən başlamış, 1996-cı ildə ölkəyə "xüsusi dəvət edilmiş qonaq" statusu verilmişdir. Azərbaycan 2001-ci ildə tam hüquqlu üzv olaraq AŞPA-nın plenar sessiyasında ilk dəfə iştirak etmişdir.

2005-ci il Qarabağ qətnaməsi

Azərbaycanın davamlı səyləri nəticəsində 2005-ci il yanvarın 25-də AŞPA-nın qış yarım-sessiyasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə həsr olunmuş 1416 saylı Qətnamə qəbul edilmişdir — bu sənəd bir üzv dövlətin başqasının ərazisini işğal etməsinin Avropa Şurası öhdəliklərinin ciddi pozulması olduğunu, məcburi köçkünlərin öz evlərinə təhlükəsiz qayıtma hüququnu təsdiqləmişdir.

2026-cı il iyun qətnaməsi

2026-cı il iyunun 24-də Strasburqdakı plenar sessiyada AŞPA Azərbaycandakı tənqidi səslərin susdurulmasından narahatlığını bildirən qətnamə qəbul etmişdir. Belçikalı deputat Kristof Lakruanın hesabatı əsasında hazırlanan sənəddə hüquq müdafiəçisi, 2014-cü il Vatslav Havel mükafatı laureatı Anar Məmmədlinin həbsi pislənilmiş, ölkədə həbsdə saxlanılan siyasi məhbusların sayının 328 nəfərə çatdığı bildirilmişdir. Qətnamə Azərbaycanı Avropa Şurasının Nizamnaməsi və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasından irəli gələn öhdəlikləri tam yerinə yetirməyə çağırmışdır.

Azərbaycanın mövqeyi

Azərbaycan tərəfi bu tip qətnamələri ölkəyə qarşı qərəzli kampaniya kimi xarakterizə etmişdir — Milli Məclisin AŞPA-dakı nümayəndə heyəti rəsmi bəyanatlarında Azərbaycanın "qürurlu, müstəqil, suveren, demokratik və multikultural dövlət" olduğunu, 1991-ci ildən bəri insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində böyük irəliləyişlərə nail olduğunu vurğulamışdır.

Etimadnamə mübahisələri

Keçmişdə AŞPA-nın qış sessiyalarında Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsi bir neçə dəfə təsdiqlənməmiş, səsvermə hüququ məhdudlaşdırılmışdır — bu addımların əsas səbəbi kimi Laçın dəhlizinə beynəlxalq müşahidəçilərin buraxılmaması və siyasi məhbuslarla görüşlərə icazə verilməməsi göstərilmişdir. Bəzi Azərbaycan komментаторları bu şəraitdə ölkənin Avropa Şurasından və İnsan Haqları üzrə Avropa Məhkəməsinin yurisdiksiyasından çıxmasının müzakirə edilməli olduğunu bildirmişlər.

Prezidentin tarixi çıxışı

Prezident İlham Əliyev keçmişdə Strasburqda AŞPA sessiyasında çıxış etmiş, o dövrdə AŞPA sədri Anna Brasör onu "keçmişdə Assambleyanın üzvü və sədr müavinlərindən biri" kimi salamlamışdır — bu, Əliyevin Azərbaycanın Avropa Şurasındakı Nazirlər Komitəsi sədrliyi dövründəki (2014) əlaqələrə istinad idi.