Cənubi Azərbaycan — İranın azərbaycanlı əhaliyə malik şimal-qərb bölgəsi

Cənubi Azərbaycan (bəzi mənbələrdə "Güney Azərbaycan") — İranın şimal-qərbindəki, tarixən azərbaycanlı türklərin çoxluq təşkil etdiyi bölgəni ifadə edən termindir. Bu ərazi bugünkü İranın Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil və Zəncan əyalətlərini əhatə edir.

Tarixi bölünmə

19-cu əsrin birinci yarısında Rusiya İmperiyası ilə İran arasında baş vermiş müharibələrdən sonra imzalanan sülh müqavilələri (Gülüstan 1813, Türkmənçay 1828) nəticəsində Azərbaycan türklərinin yaşadığı vahid ərazi iki dövlət arasında bölünmüşdür — şimal hissəsi Rusiyaya, cənub hissəsi isə İrana qalmışdır. Bu tarixi hadisə hər iki tərəfdəki azərbaycanlı əhali arasında dərin milli-mədəni əlaqələrin qorunmasına səbəb olmuşdur.

Dil hüquqları məsələsi

İran azərbaycanlıları uzun illərdir ölkə hökumətindən ana dilində təhsilin tətbiqini və ya məktəblərdə bu dilin fənn kimi tədrisini tələb edirlər. Diskriminasiyaya qarşı mübarizə aparan fəallardan bir çoxu İranda azadlıqdan məhrum edilmiş və ya sürgün edilmişdir. İranın Təhsil Nazirliyi pilot layihə çərçivəsində məktəblilərə həftədə iki saat Azərbaycan dilinin tədrisini nəzərdə tutan proqram hazırlamışdır — lakin yerli azərbaycanlılar dərslik və müəllim çatışmazlığına görə bu təşəbbüsün real nəticə verəcəyinə şübhə ilə yanaşırlar.

Azərbaycanın rəsmi mövqeyi

Prezident İlham Əliyev 2022-ci ildə münasibətlərin gərginləşdiyi dövrdə İranda azərbaycandilli məktəblərin qadağan olunmasını tənqid edərək, Azərbaycanda yaşayan rus və gürcü icmalarının ana dilində təhsil hüququndan fərqli olaraq İranda azərbaycanlılara bu imkanın verilməməsini ədalətsizlik adlandırmışdır. O, bunu gündəmə gətirməyin Azərbaycanın suveren hüququ olduğunu bildirmiş, eyni zamanda Azərbaycanın heç vaxt digər dövlətlərin daxili işlərinə qarışmadığını və qarışmayacağını vurğulamışdır.

İranın mövqeyi

İran tərəfi bu tip çıxışları öz daxili işlərinə müdaxilə kimi xarakterizə edir. Rəsmi Azərbaycan-İran münasibətləri "dostluq" kimi təqdim olunsa da, iki ölkə arasında İsrail-Ermənistan münasibətləri kimi məsələlərdə köklü fərqli mövqelər mövcuddur — Azərbaycan İsraillə sıx əməkdaşlıq edir, İran isə Ermənistanla yaxın münasibətlər saxlayır.

"Bir millət, iki dövlət" analogiyası

Azərbaycanın milli ideologiyasında Türkiyə ilə əlaqədar istifadə olunan "bir millət, iki dövlət" konsepsiyasına bənzər şəkildə, İran azərbaycanlıları da bəzi dairələrdə tarixi-mədəni diaspora kimi qəbul edilir — baxmayaraq ki, Azərbaycan Konstitusiyasında xaricdəki soydaşların müdafiəsi ilə bağlı birbaşa hüquqi norma mövcud deyil.

Ədəbi-akademik maraq

Mövzu akademik araşdırmaların da predmetinə çevrilmişdir — 2026-cı ildə nəşr olunan bir tədqiqatda XXI əsr Cənubi Azərbaycan nəsrindəki sosial realizm, psixoloji araşdırma və mifoloji təfəkkür ünsürləri, vətən, azadlıq, ana dili və sosial ədalət kimi mövzuların bu ədəbi diskursda mərkəzi yer tutduğu vurğulanmışdır.