Nizami Gəncəvi: Şərq intibahının böyük mütəfəkkiri və şairi

Nizami Gəncəvi, əsl adı ilə İlyas ibn Yusif, XII əsr Şərq intibahının ən qüdrətli nümayəndələrindən biri kimi dünya ədəbiyyatı tarixində müstəsna yer tutur. Doğulduğu və bütün ömrü boyu yaşayıb-yaratdığı Gəncə şəhərinin adını özünə təxəllüs seçən mütəfəkkir, dövrünün ensiklopedik zəkasına malik idi. O, təkcə ədəbiyyatla deyil, həm də fəlsəfə, astronomiya, tibb, riyaziyyat və tarix kimi elmlərlə dərindən maraqlanmış, bu zəngin bilik ehtiyatını öz əsərlərində məharətlə əks etdirmişdir. Şairin irsi əsrlər boyu Yaxın və Orta Şərq mədəniyyətinin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri olmuşdur.

"Xəmsə" və onun ədəbi irsdəki rolu

Dahi sənətkarın yaradıcılığının zirvəsini təşkil edən və "Beşlik" kimi tanınan "Xəmsə", klassik poeziyada tamamilə yeni bir mərhələnin əsasını qoymuşdur. Bu monumental toplusuna daxil olan "Sirlər xəzinəsi", "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun", "Yeddi gözəl" və "İsgəndərnamə" poemaları təkcə bədii təsvir vasitələrinin zənginliyi ilə deyil, həm də qaldırılan ictimai-siyasi problemlərin miqyasına görə seçilir. Nizami saray ədəbiyyatı ənənələrindən uzaqlaşaraq, diqqəti hökmdarların mədhinə deyil, insanın mənəvi dünyasına, onun hiss və həyəcanlarına yönəltmişdir. Ərəb və fars mənbələrində, həmçinin xalq əfsanələrində mövcud olan süjetləri yenidən işləyən mütəfəkkir, onlara dərin psixoloji dramatizm və fəlsəfi məzmun qazandıraraq, epik poeziyanın standartlarını yenidən müəyyənləşdirmişdir.

Humanizm ideyaları və fəlsəfi dünyagörüşü

Nizami poeziyasının fəlsəfi əsasını kamil insan və ədalətli cəmiyyət axtarışları təşkil edir. Onun əsərlərində irəli sürülən humanizm ideyaları o dövr üçün inqilabi xarakter daşıyırdı. Şair öz poemalarında əməkçi insanın ləyaqətini ucaldır, qadın azadlığı və bərabərliyi məsələlərinə xüsusi həssaslıqla yanaşırdı. Məsələn, onun yaratdığı Nüşabə, Şirin və Məhinbanu kimi qadın obrazları öz ağlı, cəsarəti və idarəçilik qabiliyyətləri ilə dövrün stereotiplərini qırır. Eyni zamanda, dahi mütəfəkkir ideal hökmdar konsepsiyasını irəli sürərək, dövlət idarəçiliyində ədalət prinsipinin hər şeydən üstün olduğunu elan edirdi. "İsgəndərnamə" əsərindəki utopik cəmiyyət təsviri müəllifin ictimai bərabərlik və sülh şəraitində yaşamaq arzusunun ən bariz nümunəsidir.

Bəşəri əhəmiyyəti və qlobal miqyasda qəbulu

Bu gün Nizami Gəncəvinin zəngin bədii irsi coğrafi sərhədləri aşaraq bütün bəşəriyyətin mənəvi sərvətinə çevrilmişdir. Əlyazmaları London, Paris, Sankt-Peterburq, Qahirə və digər böyük şəhərlərin mötəbər muzeylərində, həmçinin kitabxanalarında nadir incilər kimi qorunub saxlanılır. Əsərləri dünyanın onlarla dilinə tərcümə olunaraq, fərqli mədəniyyətlərə mənsub oxucular tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır. Onun yaradıcılığı sonrakı dövrlərdə Şərq ədəbiyyatında onlarla nəzirənin yazılmasına təkan vermiş, miniatür sənətinin inkişafında misilsiz rol oynamışdır. Qoyduğu mənəvi-əxlaqi dərslər, ülvi məhəbbət və ədalət axtarışları səkkiz əsrdən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, müasir dövrdə də öz aktuallığını və bəşəri təsir gücünü qoruyub saxlayır.

2021-ci il "Nizami Gəncəvi İli"

Azərbaycan Respublikası Prezidenti 2021-ci ili "Nizami Gəncəvi İli" elan etmişdir — bu qərar şairin 880 illik yubileyi münasibətilə qəbul edilmişdir. Bu çərçivədə çoxsaylı beynəlxalq tədbirlər — Strasburq Universitetindəki konfrans, İordaniyada ərəb alimlərinin kitab təqdimatı, Sankt-Peterburqun Ermitaj Muzeyindəki anım tədbiri, Qətər Milli Kitabxanasındakı mərasim — keçirilmişdir.