Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı: regional əməkdaşlıq platforması

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) — 2001-ci ildə Qazaxıstan, Çin, Qırğızıstan, Rusiya, Özbəkistan və Tacikistan tərəfindən Şanxayda təsis edilmiş beynəlxalq təşkilatdır. Təşkilat sərhəd problemlərinin həlli məqsədilə 1996-cı ildə keçirilən "Şanxay beşliyi" formatındakı görüşlərdən inkişaf edərək bu gün Avrasiyanın ən böyük regional inteqrasiya platformalarından birinə çevrilmişdir.

Tarixi kökləri və institusionallaşma

1996-cı ildə Çinlə sərhəd məsələlərinin həlli üçün keçirilən ilk görüşdə "Şanxay beşliyi" formalaşdırılmışdır. 2001-ci il yaradılış sammitində "Terrorizm, separatizm və ekstremizmə qarşı mübarizə haqqında" Şanxay Konvensiyası qəbul edilmişdir. 2003-cü ildə Moskvada keçirilən üçüncü sammitdə təşkilatın bayrağı və gerbi təsdiqlənmiş, icraçı katib seçilərək institusional əsas tamamlanmışdır.

Genişlənmə və üzvlük

Səmərqənd sammitində İranın tamhüquqlu üzv kimi qəbul edilməsindən sonra təşkilatın üzv sayı doqquza çatmışdır. Hazırda müşahidəçi və dialoq üzrə tərəfdaşlarla birlikdə iyirmi altı ölkəni əhatə edən ŞƏT dünya əhalisinin qırx faizindən artığını — üç milyarddan çox insanı — birləşdirir.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri

Təşkilat üzv dövlətlər arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığına, terrorçuluğa qarşı mübarizəyə və iqtisadi inteqrasiyaya diqqət yetirir. "Qarşılıqlı etimad, qarşılıqlı fayda, bərabərlik və mədəni müxtəlifliyə hörmət" prinsiplərini əks etdirən "Şanxay ruhu" konsepsiyası təşkilat daxilindəki əməkdaşlığın ideoloji əsasını təşkil edir.

Azərbaycanın maraq dairəsi

Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına daha yaxın olmaq istəyini bəyan etmişdir — o, Xəzərin qərb sahilində yerləşən Cənubi Qafqaz ölkəsi kimi Azərbaycanın güclü nəqliyyat layihələrinə malik olmasını və Çinlə strateji tərəfdaşlığını bu əməkdaşlığın əsas amilləri kimi qeyd etmişdir. 2023-cü il Astana sammiti çərçivəsində Azərbaycan-Çin Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsi imzalanmışdır.

Regional təhlükəsizlik gündəmi

2026-cı ilin iyulunda Qazaxıstanda keçirilən ŞƏT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclasında İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Çinin xarici işlər naziri ilə görüşərək Hörmüz boğazındakı gərginlik və regional təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə etmişdir — bu, təşkilatın davam edən beynəlxalq böhranlarda platforma rolunu oynamasının nümunəsidir.