TÜRKPA: türk dünyasının parlament assambleyası

Türk Dövlətləri Parlament Assambleyası (TÜRKPA) — əvvəlki adı ilə Türkdilli Dövlətlərin Parlament Assambleyası — 2008-ci il noyabrın 21-də Türkiyənin İstanbul şəhərindəki Dolmabaxça Sarayında Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə parlament rəhbərlərinin imzaladığı saziş əsasında təsis edilmişdir. Assambleyanın daimi katibliyi Bakı şəhərində yerləşir.

Yaranma tarixi

2009-cu il sentyabrın 29-da Bakıda keçirilən TÜRKPA-nın birinci plenar sessiyasında assambleyanın Reqlamenti, Katibliyin Əsasnaməsi və Bakı Bəyannaməsi qəbul edilmiş, Katibliyin daimi olaraq Bakıda yerləşdirilməsi barədə qərar verilmişdir. Bu tarixi qərar Bakını türk dünyasının parlament diplomatiyasının institusional mərkəzinə çevirmişdir.

Struktur və fəaliyyət prinsipləri

Assambleyanın sədrliyi ingilis əlifbası sırası ilə hər il bir üzv dövlətdən digərinə rotasiya olunur. Növbəti plenar iclaslar ildə bir dəfədən az olmayaraq üzv dövlətlərin ərazisində keçirilir, iclası keçirən ölkə sədrlik funksiyasını icra edir. Assambleyanın işçi dilləri üzv dövlətlərin öz dilləri və ingilis dilidir.

Beynəlxalq status və müşahidəçilər

TÜRKPA Beynəlxalq Parlament İttifaqı, ATƏT Parlament Assambleyası və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Parlament İttifaqında müşahidəçi statusunda iştirak edir. 2014-cü ildə keçirilən beşinci plenar iclasda Macarıstan müşahidəçi dövlət statusunda TÜRKPA-ya qoşulmuşdur.

Baş katibin 2026-cı il fəaliyyəti

TÜRKPA-nın Baş katibi Ramil Həsən 2026-cı ilin may ayında fəal beynəlxalq fəaliyyət nümayiş etdirmişdir — o, Sankt-Peterburqda keçirilən Müstəqil Dövlətlər Birliyi tədbirlərində, BMT-nin Anti-terror strukturları ilə görüşlərdə, Ankarada TÜRKPA-nın Ətraf mühit, təbii ehtiyatlar və sağlamlıq komitəsinin iclasında və Türk Dünyası Bələdiyyələr Birliyi ilə əlaqələrdə iştirak etmişdir.

Ankara Bəyannaməsi

2023-cü il aprelin 28-də keçirilən TÜRKPA-nın on ikinci plenar iclasında Azərbaycan Milli Məclisi, Qazaxıstan Parlamenti, Qırğız Respublikası Coqorku Keneşi və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin nümayəndələri Ankara Bəyannaməsini qəbul etmişdir — bu sənəd türkdilli dövlətlərin parlamentlərarası əməkdaşlığının strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirir.

Azərbaycanın rolu

Milli Məclisin sədri Sahibə Qafarova TÜRKPA-nın fəaliyyətdə olan sədri statusunu daşıyır — bu, Azərbaycanın assambleyanın institusional inkişafındakı mərkəzi roluna işarədir. Bakının həm katiblik qərargahı, həm də sədrlik funksiyası ölkəni türk dünyası parlament diplomatiyasının əsas koordinasiya mərkəzinə çevirir.