Yardımlı: Talış dağlarının cənub rayonu

Yardımlı — Azərbaycanın cənub-şərqində, Talış dağlarının şimal-qərb ərazisini əhatə edən dağlıq rayondur. Rayon qərbdən İran İslam Respublikası, cənubdan Lerik, şərqdən Masallı, şimal-şərqdən isə Cəlilabad rayonları ilə həmsərhəddir — İranla dövlət sərhədinin uzunluğu doxsan altı kilometrdir.

Adının etimologiyası

Toponimin mənşəyi barədə bir neçə nəzəriyyə mövcuddur. Budaq Budaqovun fikrinə görə, "Yardımlı" etnonim olub, VIII əsrin sonlarından Ural-Volqa çayları arasında yaşamış peçeneqlərin "erdim/erdem" tayfasının adından və mənsubiyyət bildirən "-li" şəkilçisindən yaranmışdır. Digər versiyaya görə, ad qədim "Yardəm" şəhərinin adı ilə bağlıdır — akademik Ziya Bünyadov "Azərbaycan VII-IX əsrlərdə" kitabında bu şəhəri Ərdəbildən şimalda, indiki Yardımlı ərazisində göstərmişdir.

İnzibati tarixi

Rayon 1930-cu il avqustun 8-də "Vərgədüz rayonu" adı ilə təşkil edilmiş, 1938-ci ildə inzibati mərkəzinin adına uyğun olaraq "Yardımlı" adlandırılmışdır. Rayonun təşkilindən əvvəl ərazi Lənkəran dairəsinə daxil idi.

Arxeoloji tapıntılar

Rayonun Xanbulaq, Şilavangə, Avun, Hamarkənd, Sırıq, Gölyeri və Astanlı kəndlərində aşkar edilən dolmen məzarlıqlarından biri eradan əvvəl III-I əsrlərdə yaşamış Kadusi tayfalarına aid edilir — tədqiqatlar bu tayfaların türkdilli olduğunu göstərmişdir. Küp qəbirlərindən əldə edilmiş döyüş, məişət və əmək alətləri qədim sakinlərin yüksək mədəniyyət səviyyəsindən xəbər verir.

Tarixi abidələri

Rayonda Qız Qalası, Çüzünqala, "Moran-qala", Abi-Dərdə Türbəsi və Alar Mağarası kimi tarixi abidələr mövcuddur. Alar Qız Qalası 1812-ci ildə Qacar ordusunun baş komandanı Abbas Mirzənin Azərbaycana hücumu zamanı mühüm müdafiə əhəmiyyəti daşımışdır.

Təbii sərvətlər və coğrafiya

Viləş çayı rayonu mərkəzdən iki hissəyə bölür. Yardımlı ərazisi qızıl, platin, mis, dəmir, torf və neft yataqları ilə zəngindir. Rayon on bir iqlim qurşağından dördünü özündə birləşdirir — mülayim yarımsəhra, mülayim isti, soyuq yarımsəhra və quru çöl iqlimləri.

Turizm potensialı

Rayon Talış dağlarının zəngin təbiəti, çayları, bulaqları və çoxsaylı tarixi abidələri sayəsində Azərbaycanın əsas turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməkdədir. "Regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı" çərçivəsində rayonun infrastrukturu yenilənmiş, tarix-diyarşünaslıq muzeyi və mədəniyyət müəssisələri əsaslı təmir olunmuşdur.