Autizm - autizm spektri pozuntusu: simptomlar, yayılma və diaqnoz

Autizm, rəsmi adı autizm spektri pozuntusu (ASD), inkişaf xüsusiyyətidir və insanın davranışına, başqaları ilə ünsiyyət qurma və sosial əlaqələr yaratma qabiliyyətinə təsir göstərir. Xüsusiyyətlər spektrdir, yəni hər insanda fərqli forma və dərəcədə özünü göstərir. Mətn ümumi məlumat xarakteri daşıyır, tibbi məsləhət deyil. Uşağın inkişafı ilə bağlı narahatlıq olduqda həkimə müraciət etmək lazımdır.

Səbəblər

Mənbələrdə vurğulanır ki, autizmin vahid səbəbi yoxdur. ÜST-nün 2021-ci il qiymətləndirməsinə əsasən, spektr pozuntusunun yayılması dünya üzrə təxminən 1 faizdir, bu rəqəm insanlığın ümumi genetik amillərini əks etdirir. Vaksinlərin autizmə səbəb olduğu iddiası elmi dəlillərlə təsdiqlənməyib.

ABŞ statistikası

ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) 2025-ci il aprelin 15-də dərc etdiyi hesabata görə, 2022-ci ildə 8 yaşlı uşaqların 3,2 faizi (31 uşaqdan 1-i) autizm spektri pozuntusu ilə müəyyən edilib. Bu, 2020-ci ildəki 2,7 faiz (36 uşaqdan 1-i) göstəricisindən yüksəkdir. 2000-ci ildə göstərici 150 uşaqdan 1 (0,67 faiz) idi. Autizm oğlanlarda qızlardan 3 dəfədən çox yayılıb. CDC məlumatına görə, ilk diaqnozun median yaşı 47 aydır, uşaqların təxminən yarısı 3 yaşınadək qiymətləndirilir. Əvvəllər az təmsil olunan azsaylı qruplarda (Asiya, qaradərili və hispan uşaqları) diaqnoz daha çox qoyulur.

Artımın səbəbləri barədə mübahisə

CDC və Autism Speaks kimi təşkilatlar artımı maarifləndirmənin güclənməsi, skrininq üsullarının yaxşılaşması və diaqnoz meyarlarının genişlənməsi ilə izah edirlər. ABŞ Səhiyyə və İnsan Xidmətləri Departamentinin (HHS) naziri Robert F. Kennedy, Jr. 2025-ci il hesabatını şərh edərkən “autizm epidemiyası” ifadəsini işlədib və artımın yalnız daha yüksək funksiyalı uşaqların diaqnoza daxil edilməsi ilə izah olunmadığını bildirib. Bu mövqe elm cəmiyyətində mübahisəlidir, bir çox mütəxəssis artımın əsasən diaqnostika və qeydiyyatın təkmilləşməsini göstərdiyini düşünür.

Diaqnoz və dəstək

Diaqnoz uşaq inkişafı, nevroloq və psixiatr mütəxəssisləri tərəfindən davranış müşahidəsi və standart skrininq alətləri ilə qoyulur. Erkən müdaxilə və fərdi dəstək proqramları uşağın ünsiyyət və gündəlik bacarıqlarının inkişafına kömək edir.

Beynəlxalq gün

BMT Baş Assambleyası 2007-ci ildə aprelin 2-ni Dünya Autizm Maarifləndirmə Günü elan edib. Gün autizmli insanların həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, araşdırma və anlayışın artırılması məqsədi daşıyır.