Qrenlandiya: Arktikanın buzla örtülmüş adası

Qrenlandiya Şimal Atlantikdə, Arktikada yerləşən, dünyanın ən böyük adasıdır. Əhalisi təxminən 57 min nəfərdir, paytaxtı Nuukdur. Ada üç yüz ilə yaxın Danimarka Krallığının tərkibindədir və 2009-cu ildən geniş muxtariyyətə malikdir. Çoxlu qrenlandiyalı Danimarkanın keçmiş assimilyasiya siyasətindən narazıdır və əksəriyyət tam müstəqilliyi dəstəkləyir. Muxtar hökumətin (Naalakkersuisut) sədri Yens-Frederik Nilsendir.

2026-cı ilin əvvəlində ABŞ təzyiqi

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Qrenlandiyanı milli təhlükəsizlik səbəbləri ilə ələ keçirmək niyyətini aylarla təkrarlayıb. Bu məsələ NATO daxilində ciddi gərginlik yaradıb. 2026-cı il yanvarın 21-22-də Davos Ümumdünya İqtisadi Forumunda Tramp Qrenlandiyanı zorla ələ keçirməyəcəyini bildirib və NATO-nun baş katibi Mark Rütte ilə "gələcək razılaşmanın çərçivəsi"ni razılaşdırdığını açıqlayıb. Detallar az olub. Tramp ABŞ-ın "istədiyi hər şeyi alacağını" və razılaşmanın "əbədi" olacağını bildirib. Mənbələrə görə, ABŞ və Danimarka Qrenlandiya ilə bağlı 1951-ci il müdafiə paktını (2004-cü ildə yenilənib) yenidən müzakirə edəcək. Bu pakt ABŞ-a qoşun yerləşdirmə imkanlarını geniş verir. Tramp bundan başqa ada üzərində raketdən müdafiə sistemi yerləşdirmək və "tam giriş" istəyini də bildirib.

Danimarka və Qrenlandiyanın mövqeyi

Danimarka Baş naziri Mette Frederiksen yanvarın 23-də Brüsseldə Rütte ilə görüşdükdən sonra Nuuka səfər edib və Nilsenlə birgə görüş keçirib. Danimarka və Qrenlandiya suverenlik və ərazi bütövlüyünü "qırmızı xətt" adlandırıblar. Nilsen adanı əhatə edən bütün razılaşmalarda yalnız Qrenlandiya və Danimarka Krallığının mandatı olduğunu, Nuuksuz heç bir saziş bağlanmayacağını bildirib. Danimarka xarici işlər naziri Lars Løkke Rasmussen danışıqların tezliklə başlayacağını, mərkəzdə "təhlükəsizlik" olacağını demişdir. Rütte və Frederiksen Arktikada təhlükəsizliyin gücləndirilməsi barədə razılığa gəliblər.

Diplomatik proses

2026-cı ilin yanvarın sonunda Qrenlandiya, Danimarka və ABŞ krizisin həlli üçün diplomatik danışıqlara başlayıblar. Frederiksen ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə görüşü "konstruktiv" adlandırıb, lakin Trampın adanı əldə etmək istəyinin dəyişmədiyini xəbərdar edib. Fevralın 18-də Danimarka kralı X Frederik Nuuka ikinci səfərini edərək birliyi nümayiş etdirib, məktəbə və Danimarkanın Birgə Arktika Komandanlığının qərargahına baxış keçirib. Danimarka rəsmilərinə görə, Trampın niyyəti dəyişməyib.

Avropanın reaksiyası

Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya Qrenlandiyada birgə hərbi təlimlərə şəxsi heyət göndəriblər. Bir sıra Avropa ölkəsi Danimarkanı NATO müttəfiqi kimi dəstəkləyəcəklərini bəyan edib. Bir sıra təhlilçi Qrenlandiya məsələsini transatlantik gərginliyin əsas simvolu adlandırır.