11 sentyabr terroru: qlobal təhlükəsizlik sistemini dəyişən gün

11 sentyabr terroru (ingiliscə "9/11") 2001-ci il sentyabrın 11-də ABŞ-a qarşı həyata keçirilən, tarixin ən böyük terror aktlarından biridir. Əl-Qaidə təşkilatına mənsub terrorçular dörd sərnişin təyyarəsini ələ keçiriblər: ikisi Nyu-Yorkdakı Dünya Ticarət Mərkəzinin qüllələrinə çırpılıb, biri Vaşinqton yaxınlığındakı Pentaqona dəyib, dördüncüsü isə sərnişinlərin terrorçulara müqaviməti nəticəsində Pensilvaniya ştatında yerə düşüb. Hücumlar nəticəsində 2977 insan həlak olub, bunlar arasında itfaiyəçilər, polis əməkdaşları, fövqəladə hal işçiləri və sadə vətəndaşlar var idi.

25 illik ildönümü

2026-cı il sentyabrın 11-i hücumların 25 illik ildönümünə təsadüf edib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu günü "Patriot Day 2026" (Vətənpərvər Günü) elan edən fərman imzalayıb. Fərmanda deyilir ki, 2001-ci il sentyabrın 11-dən bəri bir nəsil artıq o günü yaşamadan böyüyüb, lakin Ground Zero-nun küllərindən doğulan "heç vaxt unutmayacağıq" andı hər Amerika ürəyində yenilənməli, hər sinifdə öyrədilməli və hər icmada hörmətlə qeyd edilməlidir. 2001-ci il dekabrın 18-də qəbul edilən Birgə Qətnaməyə (Public Law 107-89) əsasən Konqres hər il sentyabrın 11-ni "Patriot Day" elan edib — fərmana görə bu gün bütün dövlət idarələrində bayraq yarıya endirilib.

Anım mərasimləri

Sentyabrın 11-də ABŞ üzrə çoxsaylı anım mərasimləri keçirilib. Nyu-Yorkda sabiq Dünya Ticarət Mərkəzinin yerində qurbanların adları uca səslə oxunub — oxunma saatlarla davam edib, zəngin çalınması və sükut dəqiqəsi ilə başlayıb. Nyu-York konqresmeni Aleksandriya Okasio-Kortes və Nyu-York meri Zoxran Mamdani bu mərasimdə iştirak ediblər. Analoji mərasimlər Pentaqonda və Pensilvaniyadakı "Flight 93 Milli Abidəsi"ndə də keçirilib.

Yerli və bölgə səviyyəli tədbirlər

ABŞ-ın müxtəlif ştatlarında yerli icmalar da öz anım tədbirlərini təşkil edib. Məsələn, Vayominq ştatının Bighorn hövzəsində təqaüdə çıxmış itfaiyəçi Mayk Sent-Kler rəhbərliyi ilə komitə mərasim proqramı hazırlayıb. Lander şəhərində isə Amerika Legionu və Vüst Posları birgə mərasim təşkil edib.

Tarixi kontekst

Hücumlar ABŞ-ın xarici siyasətinə, milli təhlükəsizlik strukturuna və beynəlxalq münasibətlərə dərin təsir göstərib — bunun nəticəsi kimi Əfqanıstan müharibəsi başlayıb, Daxili Təhlükəsizlik Departamenti yaradılıb və dünya miqyasında terrorla mübarizə siyasətləri formalaşıb.