Birinci Türkoloji Qurultay — türk dünyasının ortaq əlifba inqilabı

Birinci Türkoloji Qurultay — 1926-cı il fevralın 26-dan martın 5-dək Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının paytaxtı Bakıda keçirilən, türk xalqlarının elmi-mədəni tarixində xüsusi yer tutan beynəlxalq forumdur. Qurultay sadəcə elmi toplantı deyil, geniş ideoloji-mədəni oyanış hərəkatının başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

Təşkilatçıları və iştirakçıları

Qurultayın keçirilməsinin əsas təşəbbüskarları Yeni Türk Əlifbası (YTƏ) Komitəsi və Azərbaycanı Araşdırma və Öyrənmə Cəmiyyəti olmuşdur. Toplantıya yüz otuz bir nümayəndə qatılmış, bunların doxsan üçü türksoylu, qalanları isə digər xalqların təmsilçiləri olmuşdur.

Əlifba məsələsinin mərkəzi rolu

Qurultayda türk dillərinin yeddi əsas problemi müzakirə edilmiş, birinci məsələ kimi əlifba məsələsi ön plana çıxmışdır. Nümayəndələr arasında iki əsas cərəyan formalaşmışdır — latın əlifbasının tərəfdarları ("latınçılar") və ərəb əlifbasının saxlanılmasını müdafiə edən "islahatçılar". Dövrün "Yeni yol" qəzeti martın 2-də dərc etdiyi məqaləsində bu məsələnin "tarixi vəzifə" olduğunu vurğulayaraq, türk-tatar xalqlarının latın əlifbasını dini mövhumatdan deyil, tərəqqi məsələsi kimi qəbul edəcəyinə inam bildirmişdir.

Yekun qərar və nəticələri

Qurultay komissiyasının qəbul etdiyi prinsiplər nəticəsində latın qrafikalı əlifbaya keçid qərara alınmışdır — bu qərar türk dillərində vahid yazı sisteminin formalaşmasına və əyalətçiliyin qarşısının alınmasına xidmət etmişdir. Qurultayın qərarları Türkiyədəki Hərf İnqilabına da təsir göstərmişdir.

Media işıqlandırılması

Qurultayın hazırlanması, keçirilməsi və qərarları dövrün milli mətbuatında — "Yeni yol", "Kommunist", "Yeni fikir" və "Бакинский рабочий" qəzetlərində — geniş işıqlandırılmışdır. Bu materiallar bu gün də Qurultayın tarixinin öyrənilməsi üçün mühüm mənbə hesab olunur.

2026-cı il 100 illik yubileyi

2026-cı ilin fevral-mart aylarında Bakıda "Birinci Türkoloji Kongresi: Yüz İllik Elmi və Mədəni İrs" mövzusunda beynəlxalq konfrans keçirilmişdir — tədbir Türk Dünyası Həftəsi çərçivəsində Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin ev sahibliyi ilə təşkil edilmişdir. Elə həmin il may ayında Qazaxıstanın Türküstan şəhərində Xoca Əhməd Yəsəvi adına Beynəlxalq Qazax-Türk Universitetinin təşkilatçılığı ilə V Gənc Türkoloqlar Beynəlxalq Konfransı keçirilmişdir. Akademik Nizami Cəfərov yüzüncü ildönümünün türk xalqlarının yeni inkişaf yoluna çıxdığını nümayiş etdirən hadisə kimi böyük ruh yüksəkliyi ilə qeyd ediləcəyini bildirmişdir.