İrlandiya: Atlantik Avropasının ada respublikası

İrlandiya — Şimal Atlantik okeanında, Şimal-Qərbi Avropada yerləşən adadır. Ada Böyük Britaniyadan Şimal Kanalı, İrland dənizi və Müqəddəs Corc Kanalı vasitəsilə ayrılır — İrlandiya Britaniya adalarının ikinci ən böyük, Avropanın üçüncü, dünyanın isə iyirminci ən böyük adasıdır.

Geosiyasi bölünmə

Ada geosiyasi baxımdan iki hissəyə bölünür — adanın beşdə beşini əhatə edən müstəqil dövlət İrlandiya Respublikası (rəsmi adı sadəcə "İrlandiya") və Böyük Britaniyanın tərkib hissəsi olan Şimali İrlandiya. 2022-ci il məlumatına görə bütün adanın əhalisi yeddi milyondan bir qədər çoxdur — bunun 5,1 milyonu Respublikada, 1,9 milyonu isə Şimali İrlandiyada yaşayır, bu, adanı Avropada Böyük Britaniyadan sonra ikinci ən çox əhaliyə malik adaya çevirir.

Dövlət quruluşu

İrlandiya Respublikası parlamentli respublikadır — dövlət başçısı seçilmiş prezidentdir, hökumət başçısı (Taoiseach) isə parlamentin aşağı palatası olan Dail Eyrean tərəfindən təyin edilir. Müasir irland dövləti 1922-ci ildə Britaniyadan müstəqillik müharibəsindən sonra, İngilis-İrland Müqaviləsinin imzalanması ilə faktiki müstəqilliyini əldə etmişdir — bu zaman Şimali İrlandiya Böyük Britaniyanın tərkibində qalmağı seçmişdir.

Konstitusion əsası

Hazırkı konstitusiya 1937-ci il iyulun 1-də plebissit yolu ilə qəbul edilmiş, dekabrın 29-da qüvvəyə minmişdir. Prezident yeddi illik müddətə xalq tərəfindən seçilir, parlamentin aşağı palatasını çağırmaq və buraxmaq hüququna malikdir, qanunları elan edir, hakimləri və digər yüksək vəzifəli şəxsləri təyin edir, silahlı qüvvələrin baş komandanıdır.

Tarixi əyalət-inzibati bölgüsü

Ölkə tarixən dörd əyalətə — Konnaxt, Lensterin, Manster və Ulster (Şimali İrlandiya ilə paylaşılan) — bölünür, bunlar öz növbəsində qraflıqlara ayrılır. Dublin, Kork, Limerik və Uoterford kimi şəhərlər ayrıca inzibati vahidlər kimi seçilir.

Coğrafi xüsusiyyətləri

Ölkənin daxili hissəsini Mərkəzi Aşağılıq, kənar ərazilərini isə əsasən alçaq və orta hündürlükdə dağlar və platolar (ən yüksək zirvə Karrantuil dağı, 1.041 metr) təşkil edir. İqlim mülayim okean tipli olub, yumşaq qış, sərin yay və bol yağıntı ilə səciyyələnir. Şennon çayı və Lox-Ney, Lox-Ern kimi göllər ölkənin sıx hidroqrafik şəbəkəsini formalaşdırır.

Mədəni irsi

İrlandiya dünya ədəbiyyatına Edna O'Brayen, Semyuel Bekket və Oskar Uayld kimi görkəmli yazıçılar bəxş etmişdir. Kliffs of Moher (Moher qayaları), Nəhənglər Yolu (Giant's Causeway), Glendalox və Uiklou dağları ölkənin ən məşhur təbiət-turizm məkanları sırasındadır. İrlandiya inkişaf etmiş ölkə statusuna malikdir, İnsan İnkişafı İndeksinə görə dünyada yeddinci yerdə qərarlaşır.