Yevlax: Aranın nəqliyyat və sənaye şəhər

Yevlax — Azərbaycanın mərkəzində, Kür çayının sağ sahilində yerləşən, ölkənin mühüm kommunikasiya kəsişməsində yerləşən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Rayon Ağdaş, Bərdə, Tərtər, Goranboy, Samux, Qax və Şəki rayonları ilə həmsərhəddir.

Adının etimologiyası

"Yevlax" sözü əski türkcədə "bataqlıq" və ya "nohur" mənasını daşıyır. Ad əvvəlcə ərazi adı olmuş, sonradan yaşayış məntəqəsinin adına çevrilmişdir.

Tarixi kökləri

Yevlax XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərinə aid rəsmi sənədlərdə Yelizavetpol quberniyasının "Yevlax məntəqəsi" və ya "Yevlax stansiyası", sonra isə "Yevlax kəndi" adlanmışdır. Ərazidə eramızdan əvvəl III minilliyin sonlarına aid Qoçtəpə kurqanı yerləşir — bu, rayonun qədim məskunlaşma tarixinin əyani sübutudur. Orta əsrlərdə rayonun Şirvan bölgəsindəki ərazisi Azərbaycanın iri şəhərlərindən biri olan Ərəş şəhərinin bir hissəsi olmuşdur.

"Qarabağın qapısı" statusu

Orta əsr tarixi sənədlərində Yevlax "Qarabağın qapısı" adlandırılmışdır — Kəlbəcər, Laçın və Batabata gedən yollar məhz bu ərazidən keçirdi. Qədim İpək Yolunun Yevlax ərazisindən keçməsi bu diyarın strateji əhəmiyyətinin göstəricisidir. Marzılı kəndindəki VII əsrə aid Alban kilsəsi və Xanabad kəndindəki qırmızı kərpicdən inşa edilmiş Hacılar körpüsü bu tarixi irsin qorunub saxlanılan nümunələridir.

İnzibati status dəyişiklikləri

Yevlax rayonu 1935-ci il fevralın 20-də təşkil edilmişdir. 1939-cu ildə Yevlaxa şəhər statusu verilmişdir. 1962-ci il dekabrın 26-da rayon ləğv edilərək ərazisi Ağdaş, Bərdə və Qasım İsmayılov rayonlarına verilmiş, Yevlax isə respublika tabeli sənaye şəhərinə çevrilmişdir. 1965-ci il yanvarın 6-da rayon yenidən müstəqil status almışdır.

Coğrafiyası

Yevlax şəhəri Bakıdan iki yüz doxsan üç kilometr aralıda, düzənlikdə — Gəncə-Qazax düzənliyinin cənub-şərqi ilə Qarabağ və Şirvan düzlərinin şimal-qərb kənarında — yerləşir. Ərazidən Kür, Əlican, Korçay və İncəçayın aşağı axınları keçir.

Yevlax bu gün

2019-cu il siyahıyaalınmasına görə rayonun əhalisi yüz iyirmi səkkiz min yeddi yüzdür — bunun altmış doqquz min yeddi yüz doxsan səkkizi şəhər əhalisidir. Rayon bir şəhər, üç qəsəbə və qırx altı kənddən ibarətdir. Yevlax ölkənin mühüm kənd təsərrüfatı rayonlarından biri olub, mədəniyyət infrastrukturu baxımından iki teatr, iki muzey və çoxsaylı musiqi kollektivlərinə malikdir.