Mərkəzi Asiya: Avrasiyanın strateji regionı

Mərkəzi Asiya — beş postsovet dövləti birləşdirən regiondur: Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Tacikistan. Avrasiya qitəsinin qəlbində, dəniz sahillərindən uzaqda yerləşən bu region minilliklər boyu böyük xalq köçlərinin, ticarət marşrutlarının və sivilizasiya qarşıdurmalarının məkanı olmuşdur.

Tarixi kontekst

Mərkəzi Asiya dünyanın ən əhəmiyyətli orta əsr şəhər sivilizasiyalarından bəzilərinə ev sahibliyi etmişdir — Səmərqənd, Buxara, Merv İslam elmi, memarlığı və ticarətinin mərkəzləri olub, bu dövrdə əksər Avropa şəhərləri hələ təvazökar yaşayış məntəqələri idi. XIII əsr monqol istilaları regionu xarabaya çevirmiş, lakin Teymurilər dövrü yeni bir dirçəliş gətirmişdir. XIX əsr rus istilası tədricən bütün Mərkəzi Asiya ərazilərini imperiyanın tərkibinə qatmış, sovet dövrü isə sənayeləşmə, kollektivləşdirmə və süni milli-ərazi bölgüsü gətirmişdir ki, bunun nəticələri bu gün də hiss olunur.

Resurslar və iqtisadiyyat

Mərkəzi Asiya nəhəng təbii sərvətlərə malikdir. Qazaxıstan neft və uran istehsalında dünya liderlərindən biridir. Türkmənistan dünyada ən böyük təbii qaz ehtiyatlarından birinə malikdir. Özbəkistan qızıl, mis və nadir torpaq metallarına zəngindir. Qırğızıstan və Tacikistan isə əhəmiyyətli hidroenerji potensialına malikdir. Bu resurs bazası regionu dünyanın böyük xarici oyunçularının davamlı marağının obyektinə çevirir.

Geosiyasi ölçüsü

SSRİ-nin dağılmasından sonra Mərkəzi Asiya bir neçə iri gücün rəqabət meydanına çevrilmişdir. Rusiya KTMT və AVİT strukturları vasitəsilə əhəmiyyətli hərbi və iqtisadi mövcudluğunu qoruyur. Çin "Bir Kəmər, Bir Yol" təşəbbüsü çərçivəsindəki infrastruktur investisiyaları vasitəsilə iqtisadi təsirini ardıcıl gücləndirir. ABŞ və Avropa İttifaqı demokratikləşdirmə proqramları, enerji əməkdaşlığı və hərbi tərəfdaşlıqlar vasitəsilə rəqabət aparır. Regionun özünün dövlətləri isə getdikcə daha fəal şəkildə bu çoxvektorluluqdan öz maraqlarına uyğun istifadə etməyə çalışır, passiv obyekt rolunu rədd edir.