İqlim dəyişikliyi — planetin ən böyük qlobal çağırışı

İqlim dəyişikliyi — BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasına (UNFCCC) əsasən, müqayisə edilə bilən zaman dilimlərində müşahidə edilən təbii iqlim dəyişikliklərinə əlavə olaraq, birbaşa və ya dolayı yolla qlobal atmosferin tərkibini pozan insan fəaliyyəti nəticəsində iqlimdə yaranan dəyişiklikdir.

Təbii və antropogen səbəblər

İqlim dəyişikliyinin əsasında iki əsas səbəb dayanır — təbii səbəblər və antropogen (insan təsirli) səbəblər. Temperatur, yağıntı, təzyiq, külək və rütubət kimi dinamik iqlim elementləri yer kürəsi tarixinin heç bir dövründə sabit olmamış, davamlı dəyişikliyə məruz qalmışdır. Bu proses geoloji dövrlərdə tamamilə təbii səbəblərlə, geniş zaman dilimində davam etmişdir — Yerin illik-mövsümi hərəkətləri, oxunun əyriliyindəki dəyişikliklər, atmosfer tərkibindəki dəyişikliklər, Günəşdəki dəyişikliklər və səth dəyişiklikləri (qitə hərəkətləri, dağ formalaşması) bu təbii dəyişikliklərin əsas müəyyənediciləri olmuşdur.

Sənaye inqilabından bəri sürətlənmə

Sənaye İnqilabı ilə başlayan, 1960-cı illərdən daha aydın anlaşılan hava çirklənməsi və atmosferdə toplanan istixana qazları səbəbindən yaranan dəyişiklik prosesi insan mənşəli (antropogen) səbəblər sırasına daxildir. Hökumətlərarası İqlim Dəyişikliyi Paneli (IPCC) tərəfindən dərc edilən 2015-ci il hesabatına görə, 1880-2012-ci illər arasında qlobal orta temperatur 0,85 dərəcə Selsi artmışdır.

İstixana qazlarının rolu

Qlobal istiləşmənin ən mühüm səbəbi əsas istixana qazları olan CO2, CH4 və N2O emissiyalarıdır. Fosil yanacaqların yandırılması, meşələrin qırılması, sənaye prosesləri, nəzarətsiz şəhərləşmə və kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri kimi bir çox insan fəaliyyəti atmosferdəki istixana qazlarının artmasına səbəb olur. Ən mühüm istixana qazı olan CO2 1750-ci ildən bəri təxminən 30 faiz artmışdır.

Beynəlxalq tənzimləmə çərçivəsi — Paris Sazişi

2015-ci ildə COP21 çərçivəsində 196 tərəf tərəfindən qəbul edilən Paris Sazişi iqlim dəyişikliyi üzrə hüquqi cəhətdən məcburi beynəlxalq müqavilədir. Sazişin əsas məqsədi qlobal istiləşmənin dərəcəsini iki dərəcə Selsidən aşağı məhdudlaşdırmaq və temperatur artımını 1,5 dərəcə həddində saxlamaqdır — bunun üçün istixana qazı emissiyalarının 2025-ci ildən gec olmayaraq pik həddə çatması və 2030-cu ilə qədər qırx üç faiz azaldılması nəzərdə tutulur.

Qlobal təsirləri

İqlim dəyişikliyi buzlaqların əriməsi, dəniz səviyyəsinin qalxması, daşqın və quraqlıqların tezləşməsi, meşə yanğınlarının artması, torpaq eroziyası, kənd təsərrüfatı məhsuldarlığındakı dəyişikliklər və isti hava dalğalarına bağlı ölüm hallarının artması kimi çoxsaylı təsirlər göstərir. Dağlıq bölgələrdəki buzlaqların sayının kəskin azalması bu prosesin ən aşkar göstəricilərindən biridir.

Sosial-iqtisadi təsirlər

İqlim dəyişikliyi ailələrə, xüsusilə qadınlara və uşaqlara qeyri-mütənasib təsir göstərir — quraqlıq, daşqın və torpaq eroziyası kimi ekoloji dəyişikliklər kənd təsərrüfatı və digər gəlir mənbələrinə ciddi zərər vuraraq həssas əhali qruplarının sosial-iqtisadi vəziyyətini zəiflədir.

Beynəlxalq diplomatik cavab

İqlim məsələləri BMT-nin hər il keçirdiyi COP (Tərəflərin Konfransı) tədbirlərində müzakirə olunur — bu konfranslar UNFCCC-nin iqlim dəyişikliyinin məhdudlaşdırılması üzrə ümumi məqsədinə doğru irəliləyişin qiymətləndirilməsi üçün əsas beynəlxalq platformadır.