Nursultan Nazarbayev: Qazaxıstanın ilk Prezidenti

Nursultan Nazarbayev 1940-cı il iyulun 6-da Qazaxıstanın Almatı vilayətinin Çemolqan kəndində anadan olub. Qazaxıstanın ilk prezidenti olan Nazarbayev ölkəni müstəqillik qazandığı 1991-ci ildən 2019-cu ildə formal istefasına qədər — demək olar ki, üç onillik davamlı hakimiyyət — idarə etmişdir.

Sovet dövrü karyerası və hakimiyyətə gəliş

Nazarbayev Qazax SSR-inin sovet dövründəki siyasi elitasında formalaşmış, 1989-cu ildə Qazax SSR Kommunist Partiyasının birinci katibi olmuşdur. SSRİ dağıldıqdan sonra o, 1991-ci ildə Qazaxıstanın ilk prezidenti seçilmişdir.

Uzunmüddətli hakimiyyət

Nazarbayevin hakimiyyəti dövründə Qazaxıstan neft-qaz gəlirlərinə əsaslanan iqtisadi inkişaf, paytaxtın Almatıdan Astanaya köçürülməsi kimi genişmiqyaslı layihələr və nisbi siyasi sabitlik ilə səciyyələndirilir. Onun idarəçilik modeli — güclü mərkəzi hakimiyyət, siyasi rəqabətin məhdudlaşdırılması — postsovet Mərkəzi Asiya dövlətlərinin çoxu üçün ümumi olan avtoritar sabitlik nümunəsini təşkil edir.

İstefa və hakimiyyət transferi

2019-cu ildə Nazarbayev prezidentlikdən istefa vermiş, hakimiyyəti Kasım-Jomart Tokayevə ötürmüşdür — lakin özü Təhlükəsizlik Şurasının sədri postunu saxlayaraq və rəsmi "Millətin Lideri" statusunu qoruyaraq real təsirini davam etdirmişdir. Bu keçid uzun müddət "idarə olunan transfer" modelinin postsovet məkanındakı nadir uğurlu nümunəsi kimi qiymətləndirilmişdir.

2022-ci il "qanlı yanvar" hadisələri

2022-ci ilin yanvarında Qazaxıstanda baş vermiş kütləvi iğtişaşlar — ilkin olaraq qaz qiymətlərinin artmasına qarşı başlayan, sonra geniş siyasi etirazlara çevrilən proseslər — Nazarbayevin real nüfuzunun kəskin sarsılmasına səbəb olmuşdur. Tokayev bu böhran zamanı Nazarbayevin Təhlükəsizlik Şurası sədrliyini öz üzərinə götürmüş, bu addım köhnə lider ilə formal hakimiyyət arasındakı əlaqənin faktiki kəsilməsi kimi qiymətləndirilmişdir. Bu hadisələrdən sonra Nazarbayevin ictimai görünürlüyü əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır.