Nərdaran — Bakının Xəzər rayonuna daxil olan, doqquz mindən artıq əhaliyə malik qəsəbədir. Şəhərin şimal-şərqində, təxminən otuz dörd kilometr məsafədə yerləşən Nərdaran şiə İslamına ciddi riayət etməsi ilə uzun illərdir tanınır — bu xüsusiyyət qəsəbəni əsasən dünyəvi Azərbaycan cəmiyyətindən fərqli, İranla əlaqələndirilən "anklav" kimi xarakterizə edən spekulyasiyalara səbəb olmuşdur.
2015-ci il noyabr toqquşmaları
2015-ci il noyabrın 26-da Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin qüvvələri hökumətin silahlı islamçı radikalların "təxribat, terror aktları və kütləvi iğtişaş" planlaşdırdığını iddia etdiyi Nərdarandə xüsusi əməliyyat keçirmişdir — ittiham olunanlar bu iddiaları rədd etmişlər. Nəticədə baş verən toqquşmalarda yeddi nəfər (bəzi mənbələrə görə altı nəfər) həlak olmuş — bunların ikisi polis əməkdaşı, beşi isə qəsəbə sakini olmuşdur. Onlarla insan həbs edilmiş, bunlar arasında Nərdaran ağsaqqallar şurasının başçısı Natiq Kərimov və "Müsəlman Birliyi Hərəkatı"nın lideri, ilahiyyatçı Taleh Bağırzadə də olmuşdur.
Tərəflərin fərqli izahatları
Vətəndaş cəmiyyəti ekspertlərindən ibarət komissiya etirazın dini deyil, sosial xarakter daşıdığı qənaətinə gəlmişdir — nəzarət altında olan bələdiyyənin qəsəbə sakinlərinə sırınmaq cəhdlərinin uğursuzluğa düçar olması, sonra istilikxana təsərrüfatı və balıqçılığa qarşı iqtisadi təzyiqlərin göstərilməsi bu qənaəti dəstəkləyən amillər kimi göstərilmişdir. Digər tərəfdən, dövrün rəsmiləri hadisəni "silahlı qruplaşmanın" konstitusiya quruluşunu zorla dəyişdirmə cəhdi kimi xarakterizə etmişlər — Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə isə hadisələrdə Ermənistanın əli olduğunu iddia etmişdir, baxmayaraq ki, bu ittihamı dəstəkləyən konkret sübutlar təqdim edilməmişdir.
Sonrakı hüquqi proses
Taleh Bağırzadə və tərəfdarları qətl, konstitusiya quruluşunu zorla dəyişdirmə cəhdi və qanunsuz silah saxlama kimi ağır ittihamlarla Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsində mühakimə edilmişlər — yetmiş iki nəfər həbs olunmuş, on səkkiz nəfər məhkəmə prosesinin əsas müttəhimi olmuşdur.
Davam edən xüsusi nəzarət rejimi
Hadisələrdən sonra qəsəbənin girişində yaradılan nəzarət-buraxılış məntəqəsi bu gün də fəaliyyətini davam etdirir — yalnız Nərdaranda qeydiyyatda olan sakinlərin keçidinə icazə verilir, kənar şəxslər buraya yalnız arxa yollarla daxil ola bilirlər.
Beynəlxalq qiymətləndirmə
ABŞ Dövlət Departamentinin Demokratiya və İnsan Haqları Bürosunun illik hesabatına görə, 2017-ci ilin sonuna qədər dini görüşlərinə görə həbs edilən şəxslərin əksəriyyəti 2015-ci il Nərdaran hadisələri ilə əlaqəli olmuşdur. Azərbaycan hökuməti bu tip ittihamları rədd edərək, tədbirlərin dini əqidəyə görə deyil, konkret təhlükəsizlik təhdidlərinə qarşı yönəldiyini bildirir.