Antarktida: yer kürəsinin cənub qütb qitəsi

Antarktida — Yer kürəsinin cənub qütbündə yerləşən, sahəsi on dörd milyon kvadratkilometr olan, üç okeanın suları ilə əhatələnən materikdir. Ad yunan dilində "Arktikanın əksi" mənasını daşıyır. Materik Qondvananın tərkib hissəsi olub, qərb tərəfdən And dağlarının davamı kimi Sakit okeanın "Odlu həlqə"sinə daxildir — burada fəaliyyətdə olan Erebus vulkanı hələ də püskürməkdədir.

Hüquqi statusu

1959-cu il dekabrın 1-də imzalanan və 1961-ci il iyunun 23-də qüvvəyə minən Antarktika Müqaviləsinə görə, materik heç bir dövlətə məxsus deyil və ondan yalnız elmi fəaliyyət məqsədilə istifadə oluna bilər. Antarktidada faydalı qazıntıların çıxarılması qadağandır, baxmayaraq ki, materikdə təxminən yetmiş milyard ton yanacaq ehtiyatının olduğu ehtimal edilir.

Elmi tədqiqat mərkəzi

Antarktida daimi əhalisi olmayan materikdir — burada yalnız ABŞ, Rusiya, Böyük Britaniya, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Yaponiya və digər ölkələrin elmi tədqiqat stansiyalarında müvəqqəti işləyən ixtisaslı kadrlar yaşayır. Materik Yerin ən böyük donmuş şirin su anbarıdır — buzlar tam əridikdə qlobal dəniz səviyyəsini 57,9 metr qaldıra bilər.

2026-cı il seysmik kəşfi

2026-cı ilin iyununda ABŞ və İspaniyadan olan tədqiqatçılar süni intellekt əsaslı dərin öyrənmə alqoritmlərindən istifadə edərək Şərqi Antarktidada, Devid buzlağının altında 100-150 kilometr dərinlikdə beş yüz on zəlzələ aşkarlamışlar — bu, tektonik plitə sərhədlərindən uzaq olan bu ərazidə gözlənilməz seysmik aktivlik kimi qiymətləndirilir. Nəticələr "Science" jurnalında dərc edilmişdir.

İqlim dəyişikliyi göstəricisi

Antarktika buz təbəqəsi Yer səthinin 8,3 faizini əhatə edir və keçmiş iqlim dəyişikliyini öyrənmək üçün unikal rekord təqdim edir. "Qütb gücləndirilməsi" adlanan proses — qütblərdə orta göstəricidən daha sürətli istiləşmə — davam edən tədqiqatların əsas mövzularından biridir.

Azərbaycanın Antarktida ekspedisiyası

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin sabiq naziri, Azərbaycan Hava və Ekstremal İdman Növləri Federasiyasının prezidenti Hüseyn Bağırovun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu Azərbaycan tarixində ilk dəfə materikdə tədqiqat və müşahidə işləri aparmışdır. Ekspedisiyanın beş yüzdən artıq meteoroloji və geoloji müşahidəsinin nəticələri "Antarktidanın gündəliyi", "Antarktidanın iqlimi, Qlobal təsirlər" və "Qondvananın donmuş parçası" adlı üç kitabda əks etdirilmişdir.

Turizm potensialı

Materikə hazırda ildə altı mindən artıq turist səfər edir — bu, Antarktidanın sırf elmi tədqiqat məkanından tədricən turizm marağı cəlb edən diyara çevrilməsinin göstəricisidir.